چهارگانه ی اسکندریه

اسکندریه را در این چهار کتاب فقط به‌ عنوان یک شهر نمی‌توان دید؛ کم‌کم حس کردم خود شهر یکی از شخصیت‌های اصلی داستان است. شهری گرم، شلوغ، چندفرهنگی و پر از آدم‌هایی که هرکدام با گذشته، میل و راز خودشان وارد زندگی دیگری می‌شوند. دارل کاری می‌کند که خیابان‌ها، دریا، گرما و فضای شهر فقط پس‌زمینه نباشند؛ انگار آدم‌ها تا حدی محصول همین محیط‌اند و هرچه بیشتر در اسکندریه می‌مانند، بیشتر در پیچیدگی آن حل می‌شوند. بعد، مسئله‌ی عشق خودش را نشان می‌دهد؛ اما نه آن عشقی که بتوان برایش یک تعریف روشن پیدا کرد. در «جاستین» فکر می‌کنیم آدم‌ها را شناخته‌ایم، به رابطه‌ها معنا می‌دهیم و حتی برای رفتارشان دلیل پیدا می‌کنیم. بعد «بالتازار» می‌آید و تقریبا همان واقعیت را از زاویه‌ای دیگر می‌شکند. آدمی که تصور می‌کردیم می‌شناسیم، ناگهان انگیزه‌ای دیگر دارد و رابطه‌ای که برایمان واضح بود، شکل دیگری پیدا می‌کند. این تغییر دیدگاه، کم‌کم به خودمان شک می‌کنیم که نکند ما همیشه دیگران را نه آن‌طور که هستند، بلکه آن‌طور که می‌توانیم بفهمیم، دوست داریم. در «مانت‌اُلیو» لایه‌ی دیگری وارد می‌شود: سیاست. همان آدم‌ها و همان روابط، این بار در بستری قرار می‌گیرند که پای دیپلماسی، منافع سیاسی و مناسبات قدرت وسط است. ناگهان می‌بینیم آنچه در ابتدا یک داستان شخصی و عاشقانه به نظر می‌رسید، با جهانی بزرگ‌تر ارتباط داشته است. همین تغییر زاویه برایم جذاب بود؛ اینکه زندگی خصوصی انسان‌ها هیچ‌وقت کاملاً خصوصی نمی‌ماند و گاهی سیاست بدون اینکه اجازه بگیریم وارد روابط، انتخاب‌ها و حتی احساساتمان می‌شود. اما «کلیا» برای من نقطه‌ای بود که چهارگانه از شناخت دیگران به شناخت خود می‌رسد. زمان گذشته و آدم‌ها دیگر همان آدم‌های قبلی نیستند. چیزی که زمانی عشق به نظر می‌رسید، شکل دیگری پیدا کرده و بعضی زخم‌ها دیگر مثل گذشته درد نمی‌کنند. اینجا فهمیدم شاید دارل نمی‌خواهد فقط بگوید «حقیقت نسبی است»؛ می‌خواهد نشان دهد خودِ ما هم با گذشت زمان تغییر می‌کنیم و بنابراین حقیقتی که درباره‌ی گذشته‌مان می‌گوییم، از آدمی به آدم دیگر و از زمانی به زمان دیگر تغییر خواهد کرد. و این شاید شخصی‌ترین چیزی بود که از خواندن چهارگانه گرفتم: آدم‌ها را نمی‌شود یک‌بار برای همیشه شناخت. ممکن است سال‌ها کسی را دوست داشته باشی، از او متنفر شوی، درباره‌اش قضاوت کنی و بعد با یک تکه‌ی تازه از گذشته‌اش بفهمی که تمام این مدت فقط بخشی از او را دیده‌ای. دارل این ناتوانی در شناخت کامل دیگری را نه یک نقص، بلکه بخشی از ماهیت رابطه‌ی انسانی می‌داند. حقیقت در این کتاب یک شیء پنهان نیست که بالاخره پیدایش کنیم؛ چیزی است که هر بار از زاویه‌ای تازه شکل می‌گیرد. شاید به همین دلیل، بعد از چهار جلد دیگر نمی‌توانستم خودم را صرفا خواننده‌ی داستان بدانم. من هم بخشی از این بازی زاویه‌ها شده بودم. هر بار که فکر می‌کردم فهمیده‌ام چه اتفاقی افتاده، کتاب مجبورم می‌کرد برداشت قبلی‌ام را پس بگیرم. و این برای من جذاب‌ترین تجربه‌ی چهارگانه بود: اینکه کتاب نه‌تنها شخصیت‌هایش، بلکه قضاوت‌های خواننده را هم وارد داستان می‌کند.