مبین محمدی

و اما شاهکار نیمن، فراتر از یک مطالعه‌ی فلسفی خشک، شبیه به یک مواجهه‌ی بی‌واسطه با بنیادی‌ترین هراس‌های بشری بود که در لفافه‌ی کلمات متفکران بزرگ پیچیده شده است. نیمن در این اثر درخشان ادعایی جسورانه را مطرح می‌کند: اینکه محرک اصلی تفکر مدرن، نه پرسش‌های انتزاعی درباره‌ی چیستی جهان، بلکه تلاش برای درک و هضم مفهوم «شر» بوده است. خواندن این کتاب باعث شد بفهمم که تاریخ فلسفه در واقع تاریخ تلاش‌های ماست برای اینکه بفهمیم چطور می‌توان در جهانی که در آن فجایع بی‌معنا رخ می‌دهند، همچنان به زندگی و اخلاق باور داشت. نیمن، ما را از زلزله‌ی لیسبون در قرن هجدهم که پایه‌های الهیات سنتی را لرزاند، به سمت فاجعه‌ی آشویتس در قرن بیستم می‌برد که اساسا تعریف ما از «انسان» و «مسئولیت» را دگرگون کرد. او فیلسوفان را به دو جبهه‌ی بزرگ تقسیم می‌کند: آن‌ها که معتقد بودند جهان نظمی عقلانی دارد و ما باید جایگاه شر را در این نظم پیدا کنیم، و آن‌ها که شر را زخمی درمان‌ناپذیر بر پیشانی هستی می‌دیدند که هیچ توجیهی را برنمی‌تابد. در طول خواندن این متن حجیم و عمیق، بارها به این فکر کردم که چقدر نگاه ما به مفاهیمی مثل پیشرفت و عقلانیت، زیر سایه‌ی سنگین فجایعی است که قادر به توضیحشان نیستیم. این کتاب به من آموخت که شر، صرفا یک دسته‌بندی اخلاقی نیست، بلکه مرزی است که توانایی فهم ما را به چالش می‌کشد. مواجهه با آرای لایب‌نیتس، کانت، نیچه و هانا آرنت در این کتاب، برای من مثل چیدن قطعات پازلی بود که در نهایت تصویری از «تنهایی انسان مدرن» را ترسیم می‌کرد؛ انسانی که دیگر نمی‌تواند شیطان یا قضا و قدر را مسئول رنج‌هایش بداند و باید با این حقیقت هولناک روبرو شود که شر، نه در نیروهای ماورایی، بلکه در بطن تصمیمات و سکوت‌های خود او نهفته است. «شر در اندیشه مدرن» از آن دست کتاب‌هایی است که پس از بستن آخرین صفحه‌اش، دیگر نمی‌توانید به همان سادگی قبل به اخبار فجایع یا رنج‌های پیرامونتان نگاه کنید؛ این کتاب سلیقه‌ی فکری شما را ارتقا می‌دهد و یادتان می‌دهد که فلسفه، نه بازی با کلمات، بلکه تلاشی جان‌فرسا برای یافتن معنا در ویرانه‌های تاریخ است. ترجمه‌ی محسن نیک‌بخت‌ هم در این میان نقشی کلیدی ایفا کرده است؛ او توانسته است آن لحن روایی و در عین حال تحلیلی سوزان نیمن را به فارسی‌ استواری برگرداند که نه از دقت فلسفی‌اش کاسته شده و نه از کشش داستانی‌اش؛ چرا که نیمن تاریخ فلسفه را مثل یک رمان پرتعلیق روایت می‌کند.

هانا آرنت، شخصی را مقابل ما می‌گذارد که برای فهم جنایتی در این ابعاد، نمی‌توان به یک هیولای استثنایی تبدیلش کرد؛ او در ساختاری اداری کار می‌کند، دستور می‌گیرد، وظیفه‌اش را انجام می‌دهد و در تمام این مسیر، توان ایستادن و فکر کردن درباره‌ی معنای کاری را که انجام می‌دهد از دست می‌دهد. مسئله‌ی «ابتذال شر» هم دقیقا از همین‌جا می‌آید؛ آرنت درباره‌ی شخصی حرف می‌زند که می‌تواند در انجام شرورانه‌ترین اعمال، فاقد عمق فکری و تخیل اخلاقی باشد. شخصی که خیلی راحت خودش را پشت جمله‌هایی مثل «من فقط وظیفه‌ام را انجام می‌دادم» پنهان می‌کند و شاید خطرناک‌ترین لحظه همان جایی باشد که انسان دیگر خودش را صاحب انتخاب‌هایش نمی‌بیند. آرنت در اینجا تأکیدش این است که ناتوانی در اندیشیدن به معنای بی‌گناهی نیست. مسئله این است که انسان در چه لحظه‌ای خودش از قضاوت کردن دست می‌کشد. وقتی دیگر درباره‌ی درست و غلط فکر نمی‌کنیم و فقط به جای آن، به درست انجام دادنِ وظیفه فکر می‌کنیم، ممکن است مرزهای اخلاقی بدون اینکه حتی متوجه باشیم جابه‌جا شوند. حتی خود دادگاه هم در نگاه آرنت مسئله‌ای ساده نیست؛ محاکمه باید هم عدالت را درباره‌ی یک فرد اجرا کند و هم با جنایتی روبه‌رو شود که قالب‌های معمول حقوقی برایش کافی نیستند. کتاب مدام میان تاریخ، اخلاق و حقوق حرکت می‌کند و اجازه نمی‌دهد با یک پاسخ ساده از کنار مسئولیت فردی بگذریم.

اسکندریه را در این چهار کتاب فقط به‌ عنوان یک شهر نمی‌توان دید؛ کم‌کم حس کردم خود شهر یکی از شخصیت‌های اصلی داستان است. شهری گرم، شلوغ، چندفرهنگی و پر از آدم‌هایی که هرکدام با گذشته، میل و راز خودشان وارد زندگی دیگری می‌شوند. دارل کاری می‌کند که خیابان‌ها، دریا، گرما و فضای شهر فقط پس‌زمینه نباشند؛ انگار آدم‌ها تا حدی محصول همین محیط‌اند و هرچه بیشتر در اسکندریه می‌مانند، بیشتر در پیچیدگی آن حل می‌شوند. بعد، مسئله‌ی عشق خودش را نشان می‌دهد؛ اما نه آن عشقی که بتوان برایش یک تعریف روشن پیدا کرد. در «جاستین» فکر می‌کنیم آدم‌ها را شناخته‌ایم، به رابطه‌ها معنا می‌دهیم و حتی برای رفتارشان دلیل پیدا می‌کنیم. بعد «بالتازار» می‌آید و تقریبا همان واقعیت را از زاویه‌ای دیگر می‌شکند. آدمی که تصور می‌کردیم می‌شناسیم، ناگهان انگیزه‌ای دیگر دارد و رابطه‌ای که برایمان واضح بود، شکل دیگری پیدا می‌کند. این تغییر دیدگاه، کم‌کم به خودمان شک می‌کنیم که نکند ما همیشه دیگران را نه آن‌طور که هستند، بلکه آن‌طور که می‌توانیم بفهمیم، دوست داریم. در «مانت‌اُلیو» لایه‌ی دیگری وارد می‌شود: سیاست. همان آدم‌ها و همان روابط، این بار در بستری قرار می‌گیرند که پای دیپلماسی، منافع سیاسی و مناسبات قدرت وسط است. ناگهان می‌بینیم آنچه در ابتدا یک داستان شخصی و عاشقانه به نظر می‌رسید، با جهانی بزرگ‌تر ارتباط داشته است. همین تغییر زاویه برایم جذاب بود؛ اینکه زندگی خصوصی انسان‌ها هیچ‌وقت کاملاً خصوصی نمی‌ماند و گاهی سیاست بدون اینکه اجازه بگیریم وارد روابط، انتخاب‌ها و حتی احساساتمان می‌شود. اما «کلیا» برای من نقطه‌ای بود که چهارگانه از شناخت دیگران به شناخت خود می‌رسد. زمان گذشته و آدم‌ها دیگر همان آدم‌های قبلی نیستند. چیزی که زمانی عشق به نظر می‌رسید، شکل دیگری پیدا کرده و بعضی زخم‌ها دیگر مثل گذشته درد نمی‌کنند. اینجا فهمیدم شاید دارل نمی‌خواهد فقط بگوید «حقیقت نسبی است»؛ می‌خواهد نشان دهد خودِ ما هم با گذشت زمان تغییر می‌کنیم و بنابراین حقیقتی که درباره‌ی گذشته‌مان می‌گوییم، از آدمی به آدم دیگر و از زمانی به زمان دیگر تغییر خواهد کرد. و این شاید شخصی‌ترین چیزی بود که از خواندن چهارگانه گرفتم: آدم‌ها را نمی‌شود یک‌بار برای همیشه شناخت. ممکن است سال‌ها کسی را دوست داشته باشی، از او متنفر شوی، درباره‌اش قضاوت کنی و بعد با یک تکه‌ی تازه از گذشته‌اش بفهمی که تمام این مدت فقط بخشی از او را دیده‌ای. دارل این ناتوانی در شناخت کامل دیگری را نه یک نقص، بلکه بخشی از ماهیت رابطه‌ی انسانی می‌داند. حقیقت در این کتاب یک شیء پنهان نیست که بالاخره پیدایش کنیم؛ چیزی است که هر بار از زاویه‌ای تازه شکل می‌گیرد. شاید به همین دلیل، بعد از چهار جلد دیگر نمی‌توانستم خودم را صرفا خواننده‌ی داستان بدانم. من هم بخشی از این بازی زاویه‌ها شده بودم. هر بار که فکر می‌کردم فهمیده‌ام چه اتفاقی افتاده، کتاب مجبورم می‌کرد برداشت قبلی‌ام را پس بگیرم. و این برای من جذاب‌ترین تجربه‌ی چهارگانه بود: اینکه کتاب نه‌تنها شخصیت‌هایش، بلکه قضاوت‌های خواننده را هم وارد داستان می‌کند.

✍🏻پروژه دفترهای زندان از آنتونیو گرامشی (مجموعه ۸جلدی) خواندن هشت جلد دفترهای زندان برای من بیشتر شبیه دنبال کردن ذهن انسانی بود که در شرایطی ساخته شده بود تا اندیشیدن را از او بگیرد، اما درست در همان شرایط، اندیشه را به تنها امکان مقاومتش تبدیل کرد. گرامشی در زندان صرفا درباره‌ی سیاست نمی‌نویسد؛ از تاریخ، فرهنگ، زبان، آموزش، روشنفکران، ادبیات، مذهب، دولت و حتی شیوه‌ای که مردم جهان را در ذهن خودشان می‌سازند حرف می‌زند. همین گستردگی باعث می‌شود دفترهای زندان را نتوان فقط یک متن سیاسی یا مارکسیستی دانست؛ با نوعی تلاش مداوم برای فهمیدن سازوکار جامعه روبه‌رو هستیم. چیزی که در تمام این هشت جلد برایم پررنگ‌تر شد، وسواس گرامشی نسبت به مفهوم هژمونی بود؛ اینکه قدرت فقط با زور حکومت نمی‌کند. بخش مهم‌تری از قدرت زمانی شکل می‌گیرد که یک نظم اجتماعی بتواند ارزش‌ها و باورهای خودش را آن‌قدر طبیعی جلوه دهد که انسان‌ها بدون اینکه مجبور باشند، همان چیزهایی را بخواهند و باور کنند که آن نظم از آنها انتظار دارد. این نگاه، سیاست را از ساختمان دولت بیرون می‌آورد و وارد مدرسه، خانواده، زبان، روزنامه، ادبیات و زندگی روزمره می‌کند. به همین دلیل، مفهوم روشنفکر نزد گرامشی برایم یکی از جذاب‌ترین بخش‌های مجموعه بود. روشنفکر در نگاه او صرفا کسی نیست که کتاب می‌خواند یا درباره‌ی مسائل نظری می‌نویسد؛ مسئله این است که هر گروه و هر جامعه چگونه اندیشه‌ی خودش را تولید می‌کند و چه کسانی در شکل دادن به فهم عمومی نقش دارند. اینجا اندیشیدن دیگر یک فعالیت شخصی و منزوی نیست؛ تبدیل به مسئولیت اجتماعی می‌شود. از طرف دیگر، هرچه جلوتر رفتم، بیشتر احساس کردم گرامشی برخلاف تصویری که گاهی از یک نظریه‌پرداز سیاسی ساخته می‌شود، به پیچیدگی جهان بی‌اعتنا نیست. او بارها از ساده‌سازی فاصله می‌گیرد و نشان می‌دهد تغییر اجتماعی چیزی نیست که فقط با یک تصمیم سیاسی یا یک شورش ناگهانی اتفاق بیفتد. ساختارها، فرهنگ، تاریخ و عادت‌های فکری به هم گره خورده‌اند و همین تغییر را دشوار می‌کند.  مفهوم جنگ موضعی برای من دقیقا از همین منظر اهمیت پیدا کرد: تغییر واقعی گاهی نه در یک لحظه‌ی انفجاری، بلکه در فرایندی طولانی و فرساینده اتفاق می‌افتد. دفترهای زندان البته کتابی نیست که همیشه آسان خوانده شود. تکرار بعضی مفاهیم، یادداشت‌های ناتمام، بازگشت دوباره به موضوعات و ماهیت پراکنده‌ی نوشته‌ها باعث می‌شود خواندن مجموعه به صبر زیادی احتیاج داشته باشد. گاهی حتی احساس می‌کردم گرامشی به جای اینکه یک نظریه را تمام کند، آن را رها می‌کند تا از زاویه‌ای دیگر دوباره به سراغش بیاید. اما همین شکل ناتمام، بخشی از جذابیت مجموعه هم هست؛ ما با یک دستگاه فکری کاملا بسته مواجه نیستیم، بلکه با ذهنی روبه‌رو هستیم که دائما در حال آزمودن، اصلاح کردن و دوباره فکر کردن است. و شاید همین مسئله برای من مهم‌ترین چیزی بود که از هشت جلد باقی ماند: قدرت واقعی فقط در توانایی تغییر دادن دیگران نیست؛ در توانایی تعریف کردن واقعیتی است که دیگران در آن زندگی می‌کنند. گرامشی کاری می‌کند نسبت به چیزهایی که تا پیش از آن بدیهی به نظر می‌رسیدند، دوباره سؤال کنیم؛ چرا چیزی را طبیعی می‌دانیم؟ چه کسی این «طبیعی بودن» را ساخته؟ چرا بعضی ایده‌ها عقل سلیم به نظر می‌رسند و بعضی دیگر افراطی؟ بعد از تمام کردن هر هشت جلد، بیشتر از اینکه احساس کنم مجموعه‌ای از پاسخ‌ها گرفته‌ام، حس کردم کیفیت سؤال پرسیدنم تغییر کرده است. و شاید ارزش اصلی دفترهای زندان برای من همین باشد: کتابی که به جای اینکه جهان را برایت توضیح دهد، وادارت می‌کند به چیزهایی که فکر می‌کردی توضیحشان را می‌دانی، دوباره و از ابتدا نگاه کنی.

«سن عقل»‌ نخستین جلد از سه‌گانه‌ی «راه‌های آزادی» صرفاً یک رمان نیست، بلکه میدانی است برای آزمون و نمایش زنده‌ی مفاهیم فلسفی، به‌ویژه در باب آزادی، انتخاب، مسئولیت، و ماهیت وجود انسان در دنیایی پرتنش و در آستانه‌ی بحران. این اثر، که در روزهای پرفشارِ ژوئن ۱۹۳۹ رخ می‌دهد، پیش از آنکه به جزئیات پیرنگ داستانی بپردازد، تلاشی است برای فهمیدن اینکه انسان در مواجهه با انتخاب‌های سرنوشت‌ساز، چگونه خود را می‌سازد و چگونه پیامدهای آن انتخاب‌ها او را تعریف می‌کنند. در هسته‌ی اصلی «سن عقل» مفهوم آزادی رادیکال قرار دارد؛ آزادی‌ای که سارتر آن را نه به معنای فقدان محدودیت، بلکه به مثابه بار سنگین و ناگزیر انتخاب تعریف می‌کند. شخصیت محوری، ماتیو دلماس، استاد فلسفه‌ای که خود را پیرو اندیشه‌های آزادی‌بخش می‌داند، در اوایل رمان به دنبال حفظ همین آزادی ظاهری و گریز از قید و بندهای مرسوم زندگی است. اما پیش‌آمدی کاملاً ملموس و مادی، بارداری ناخواسته‌ی نامزدش، مارسل، او را در نقطه‌ی تلاقی با واقعیتی قرار می‌دهد که تمام تئوری‌هایش را به چالش می‌کشد. اینجاست که سارتر نشان می‌دهد انسان محکوم به آزادی است؛ یعنی نمی‌تواند از انتخاب شانه خالی کند، حتی انفعال و عدم تصمیم‌گیری، خود انتخابی است با پیامدهای خاص خود. ماتیو برای فرار از مسئولیت این وضعیت، ناچار به جستجوی راه‌حل‌هایی چون سقط جنین می‌شود، که این خود او را درگیر زنجیره‌ای از انتخاب‌های دیگر و پیچیده‌تر می‌کند. این کشمکش، ما را به مفهوم مسئولیت رهنمون می‌سازد. از دیدگاه اگزیستانسیالیستی سارتر، آزادی نه تنها حق انتخاب، بلکه پذیرش کامل پیامدهای آن انتخاب است. ماتیو در تلاش برای حفظ آزادی خود، ناخواسته به دام مسئولیت سنگین‌تری می‌افتد. او این را درمی‌یابد که هر انتخاب، او را در مسیری قرار می‌دهد که دیگر راه بازگشتی به وضعیت پیشین نیست. این درک، اضطرابی عمیق را در او برمی‌انگیزد؛ اضطرابی که سارتر آن را «آنگوئس» (Angoisse) یا همان اضطراب اگزیستانسیال می‌نامد. این اضطراب، نتیجه‌ی آگاهی به آزادی مطلق و تنهایی انتخاب در جهانی بی‌هدف است. در بطن این مبارزه، پدیده‌ی بدبینی، خود را نشان می‌دهد. ماتیو، و بسیاری از شخصیت‌های دیگر، در لحظاتی از خودفریبی و گریز از پذیرش مسئولیت کامل انتخاب‌هایشان رنج می‌برند. آن‌ها سعی می‌کنند خود را در قالب نقش‌های از پیش تعیین شده (مانند فیلسوف منتقد جامعه، یا فردی که قربانی شرایط است) پنهان کنند. ماتیو با تکیه بر ایده‌های انتزاعی خود، سعی در توجیه رفتارهایش دارد، اما موقعیت، او را مجبور به رویارویی با تناقضات درونی‌اش می‌کند. بدبینی، روشی است برای انکار آزادی و خودساختگی، و پناه بردن به جبر یا تقدیر، که انسان را از سنگینی بار خود بودن رهایی می‌بخشد. اما «سن عقل» تنها به کاوش در درون فرد نمی‌پردازد؛ این اثر، نقش دیگری را نیز در شکل‌گیری هویت و تجربه‌ی ما برجسته می‌سازد. مارسل، نامزد ماتیو، تنها یک شخصیت داستانی نیست، بلکه او «دیگری» است که وجود ماتیو را به چالش می‌کشد و او را مجبور به بازنگری در خود می‌کند. نگاه، قضاوت، و انتظارات مارسل، بر تصمیمات ماتیو تأثیر می‌گذارند و او را در مواجهه با جنبه‌هایی از واقعیت که پیش از این نادیده گرفته بود، قرار می‌دهند. این تعامل با دیگری، در عین حال که می‌تواند موجب خودشناسی شود، خود بخشی از چالشِ آزادی است، زیرا انسان در جامعه و در نسبت با دیگران زندگی می‌کند. در نهایت، سارتر «سن عقل» را در بستری تاریخی و پرتنش قرار می‌دهد: آستانه‌ی جنگ جهانی دوم. این فضای پر از اضطراب، به طور نمادین، وضعیت انسان مدرن را در جهانی که به سوی پوچی و خشونت پیش می‌رود، بازتاب می‌دهد. انتخاب‌های فردی، هرچند به ظاهر کوچک، در چنین جهانی از اهمیت مضاعفی برخوردار می‌شوند، چرا که پیامدهای آن‌ها می‌تواند فراتر از دایره‌ی شخصی رفته و دامنه‌ی گسترده‌تری بیابد. شخصیت‌ها در این رمان، در حال جستجوی معنا در جهانی هستند که به نظر می‌رسد هیچ معنای از پیش تعیین شده‌ای ندارد. آن‌ها در مواجهه با پوچی، تلاش می‌کنند تا با انتخاب‌های خود، مسیری برای خود بسازند، حتی اگر این مسیر پر از تردید، اضطراب، و مواجهه با بدبینی باشد.

سلین از همان ابتدا آدم را وارد جهانی می‌کند که در آن تقریبا هیچ‌چیز آن‌طور که باید نیست؛ جنگ، استعمار، فقر، کار، عشق و حتی خود انسان، همه در معرض یک نگاه بی‌اعتماد و بی‌رحم قرار می‌گیرند. فردینان باردامو از جنگ شروع می‌کند و در مسیرش از آفریقا و آمریکا تا حاشیه‌های پاریس می‌گذرد؛ اما این سفر، سقوط تدریجی توهمات او درباره‌ی انسان و جهان است. نویسنده تقریبا هیچ فرصتی به خودش نمی‌دهد که از این تاریکی فاصله بگیرد. او آدم‌ها را در موقعیت‌هایی قرار می‌دهد که تمام ادعاهای اخلاقی، تمدنی و انسانی‌شان را بی‌اعتبار می‌کند. سرباز، کارگر، سرمایه‌دار، استعمارگر و حتی آدم معمولی، وقتی پای منفعت و بقا وسط می‌آید، آن‌قدرها هم از هم فاصله ندارند. اما خودِ زبان سلین تلخ‌تر از محتوا بود. جمله‌ها انگار آرام نمی‌نشینند؛ مدام می‌پرند، می‌پیچند، طعنه می‌زنند و دوباره به همان زخم برمی‌گردند. لحن عامیانه و عصبی او باعث می‌شود روایت بیشتر شبیه حرف زدن آدمی است که آن‌قدر از دیدن جهان خسته شده که دیگر حوصله‌ی مؤدب بودن درباره‌اش را ندارد. طنز سیاه کتاب هم دقیقا از همین‌جا می‌آید؛ گاهی آن‌قدر به یک موقعیت می‌خندی که چند ثانیه بعد متوجه می‌شوی چیزی که خنده‌دار بوده، در واقع وحشتناک است. باردامو برای من قهرمان قابل‌تحسینی نیست و اتفاقا قرار هم نیست باشد. ترسو است، متناقض است، گاهی خودخواه است و خیلی وقت‌ها فقط تلاش می‌کند از مخمصه‌ای به مخمصه‌ی بعدی برسد. اما همین باعث می‌شود روایتش انسانی‌تر باشد. او می‌خواهد بفهمد چطور می‌شود در جهانی که چندان میلی به انسان بودن ندارد، زنده ماند. البته همین بی‌رحمی مداوم گاهی برای من خسته‌کننده شد. وقتی تقریبا هیچ نقطه‌ی امنی برای امید، اعتماد یا حتی آرامش وجود ندارد، بعضی بخش‌ها به‌جای اینکه بیشتر تکان‌دهنده باشند، به تدریج اثر اولیه‌شان را از دست می‌دهند. اما حتی در این لحظات هم زبان سلین اجازه نمی‌دهد کتاب کاملا بی‌اثر شود.

«طبیعت به تمایزهای بین انواع گناه و انواع بی‌گناهی بی‌تفاوت است؛ تروریست‌ها‌ فعالانه آن تمایزها را نادیده گرفتند. هدف تروریست‌ها شکل‌گیری همان چیزی بود که اخلاقیات می‌کوشد از آن جلوگیری کند: مرگ و ترس.(روسو بر این باور بود که ترس از مرگ بدتر از خود مرگ است، زیرا ترس آزادی ما را تهدید و زندگی را به کاممان تلخ می‌کند.)»

«و درست همان‌طور که فرض قانون در کشورهای متمدن این است که ندای وجدان به همه انسان‌ها می‌گوید «قتل مکن!» به‌رغم آنکه امیال و گرایش‌های طبیعی انسان ممکن است گاهی مرگبار باشند، قانون کشور هيتلر نیز اقتضا می‌کرد که ندای وجدان به همه بگوید «قتل بکن»، هرچند که سازمان‌دهندگان کشتارها به‌خوبی می‌دانستند که قتل، خلاف امیال و گرایش‌های طبیعی اغلب افراد است. شر در رایش سوم آن ویژگی‌ای را که اغلب انسان‌ها به آن می‌شناسند، از دست داده بود؛ ویژگی وسوسه، بسیاری از آلمانی‌ها و بسیاری از نازی‌ها شاید اکثریت قاطعی از آن‌ها لابد وسوسه شده بودند که دست به قتل نزنند، سرقت نکنند، اجازه ندهند همسایگانشان را به کام مرگ بفرستند(چون قطعا می‌دانستند که یهودیان دارند به کام مرگ فرستاده می‌شوند، هرچند بسیاری از آن‌ها شاید از جزئیات مخوف بی‌خبر بوده باشند) و با سود‌بردن از این جنایت‌ها در آن‌ها همدست نشوند؛ اما الحق که یاد گرفته بودند چطور در مقابل وسوسه مقاومت کنند.»

«بیهوده است که دلباختگی را پیوند میان اذهان و افکار بدانیم. ماجرا به آتش افتادن هم زمان دو روحی است که هر کدام مستقلا درگیر بالیدن‌اند و غلیان عواطف نتیجه‌ی انفجاری است که بی‌صدا درونمان اتفاق می‌افتد و دل‌باخته ، حول و حوش این اتفاق، بهت‌زده و پریشان‌حواس، می‌جنبد تا تجربه خود را بیآزماید. اویی که دوستش داریم صرفا کسی است که هم‌زمان و خودشیفته‌وار در تجربه‌مان شریک است و میل نزدیک بودن به این موجود عزیز هم از ابتدا به قصد تصاحب او نیست، به قصد مقایسه دو برداشت از یک اتفاق واحد است، مثل مقایسه تصویر سوژه‌ای واحد در آینه‌های مختلف. همه این‌ها مقدم است بر اولین نگاه، بوسه یا لمس، مقدم است بر جاه طلبی، غرور یا حسادت و مقدم است بر اولین ابراز علاقه‌هایی که نقطه عطف رابطه‌اند، چون از این‌جاست که عشق به عادت، به مالکیت، تنزل میابد و به تنهایی بر‌می‌گردد.»

«گرامشی، یک رهبر سوسیالیست اتحادیه‌ی کارگری را برای تمجید از پرولتاریا به مثابه‌ی طبقه‌ای «با دستانی پینه‌بسته و مغزی که با فرهنگ و بیماری مدرسی آلوده نشده است» به باد انتقاد گرفت. گرامشی اعتقاد داشت که طبقات استثمارشده بدون فرهنگ هرگز نمی‌توانند امیدوار باشند که نقش خود را در تاریخ یا حقوق یا وظایف خود را درک کنند. وی در ادامه توضیح داد که محرک آزادی و تغییر اجتماعی از فرایند «تأمل خردورزانه» نشئت می‌گیرد و به این دلیل است که «کار شدید انتقادی، نفوذ فرهنگی و گسترش ایده‌ها مقدم بر هر انقلابی قرار دارد…»

«خیال می‌کردم آزادی یعنی این‌که از روبه‌رو به موقعیت‌هایی نگاه کنیم که خودمان با میل خودمان در برابر آن‌ها قرار گرفته‌ایم و تمام مسئولیت‌هایش را هم بپذیریم. اما بدون شک، این نظر تو نیست: تو جامعه‌ی سرمایه‌داری را محکوم می‌کنی، درحالی که خودت کارمند این جامعه‌ای؛ با اصول کمونیست‌ها همدلی نشان می‌دهی اما زیر بار تعهد دادن نمی‌روی. تو هرگز رای نداده‌ای. طبقه‌ی بورژوا رو تحقیر می‌کنی، درحالی که خودت بورژوا هستی، پسر و برادر یک بورژوا، و مثل یک بورژوا زندگی می‌کنی.»

«هرگز نمی‌شود آن‌طور که باید و شاید به کلمات اعتماد کرد. کلمات، ظاهر بی‌آزاری دارند، ابدا به نظر نمی‌رسد که ممکن است خطرناک باشند، بیشتر به باد هوا شباهت دارند، به صداهای کوچک دهن، نه شورند و نه بی‌نمک، و به‌ محض اینکه از دهن بیرون می‌آیند، از راه گوش، به‌وسیله توده نرم و خاکستری مُخ، درک می‌شوند. هیچ‌کس به کلمات خودش شک ندارد و مصیبت از همین‌جا شروع می‌شود.»