مبین محمدی

تامسن برخلاف بسیاری از آثاری که صرفا به بیوگرافی نظامی ناپلئون یا وقایع‌نگاری جنگ‌های او بسنده می‌کنند، اروپا را به مثابه یک «کل واحد» در نظر می‌گیرد و نشان می‌دهد که چطور سایه‌ی بلند بناپارت، حتی پس از تبعیدش به سنت‌هلن، بر سر تمام نهادهای سیاسی و حقوقی قاره باقی ماند. چیزی که در تحلیل تامسن برای من بسیار کلیدی و متمایز جلوه کرد، نگاه او به تضاد ابدی میان «نظم» و «آزادی» است. تامسن نشان می‌دهد که ناپلئون چطور به مثابه یک «مستبد مصلح»، میراث آشفته‌ی انقلاب فرانسه را با دیوان‌سالاری دقیق خود مهار کرد و آن را در قالب «کد ناپلئون» به تمام اروپا صادر کرد. اعتبار این کتاب برای من، زمانی دوچندان شد که تامسن را با مورخان نظامی‌محور مقایسه کردم؛ جایی که او به جای تمرکز صرف بر نبرد واترلو یا آسترلیتز، به تغییر ساختار طبقاتی و شکل‌گیری مفهوم ملی‌گرایی(ناسیونالیسم) می‌پردازد. او به زیبایی کالبدشکافی می‌کند که چطور ناپلئون با اشغال هر سرزمین، ناخواسته بذر ملی‌گرایی را در دل مردم آن سرزمین (به ویژه آلمانی‌ها و ایتالیایی‌ها) کاشت تا علیه خودش بشورند؛ و این همان طنز تلخ و دیالکتیکی تاریخ است. وقتی این اثر را در کنار نگاهِ مورخانی چون «اریک هابزبام» قرار می‌دهیم، می‌بینیم که اگر هابزبام بر «انقلاب دوگانه» (صنعتی و سیاسی) تاکید داشت، تامسن بر پیوستگی نیروهای تاریخ دست می‌گذارد. او به ما ثابت می‌کند که قرن نوزدهم، در واقع فرزند خلف دوران ناپلئون است. تامسن هم‌چنین نشان می‌دهد که چطور اتحاد اروپا، که امروز پروژه‌ای مدرن به نظر می‌رسد، ریشه‌هایی در رویای اقتدارگرایانه‌ی ناپلئونی داشت، اما با این تفاوت که ناپلئون می‌خواست این اتحاد را از بالا و با سرنیزه تحمیل کند. برای من هم، تجربه‌ی مطالعه‌ی این اثر بیشتر شبیه به درک منطق درونی قدرت بود. تامسن به ما می‌گوید که دوران ناپلئون فقط یک برش زمانی کوتاه نبود، بلکه آزمایشگاهی بود که در آن مفاهیم مدرنی چون «دولت-ملت»، «حقوق مدنی سکولار» و «توازن قوا» برای اولین بار در مقیاسی قاره‌ای آزموده شدند. او با قلمی که هم دقت آکادمیک دارد و هم کشش روایی، به ما می‌فهماند که چرا اروپای امروز، بدون درک آن تلاطم‌های بزرگ و بدون شناخت نبوغ و جنون بناپارتی، غیرقابل فهم است. این کتاب برای هر کسی که می‌خواهد بفهمد قدرت چگونه می‌تواند هم‌زمان ویرانگر و تمدن‌ساز باشد، یک نقشه‌ی راه بی‌بدیل است.

در واقع این کتاب روایتی از یکی از کمتر دیده‌شده‌ترین عرصه‌های جنگ جهانی دوم است؛ عرصه‌ای که در آن ایران به محل رقابت دستگاه‌های اطلاعاتی آلمان و متفقین تبدیل شد. نویسنده برای فهم این رقابت، ماجرا را از زمان شکل‌گیری روابط آلمان و ایران پیش از جنگ آغاز می‌کند؛ دوره‌ای که حضور تجاری، صنعتی و فرهنگی آلمان در ایران زمینه‌ای برای شکل‌گیری ارتباطات و شبکه‌هایی فراهم کرده بود که بعدها می‌توانستند اهمیت اطلاعاتی پیدا کنند. با آغاز جنگ، این روابط وارد مرحله‌ی تازه‌ای شد. سازمان‌های مختلف اطلاعاتی آلمان تلاش کردند از ظرفیت موجود در ایران برای جمع‌آوری اطلاعات، ارتباط با نیروهای محلی و انجام عملیات پنهانی استفاده کنند. رقابت میان سازمان‌های اطلاعاتی آلمان، اختلاف میان افراد و نهادها، مشکلات ارتباطی، ضعف در هماهنگی و دشواری انتقال اطلاعات، به تدریج شکاف میان طراحی یک عملیات و اجرای موفق آن را آشکار کرد. ساختار فصل‌های کتاب نیز دقیقا این مسیر را دنبال می‌کند: از برنامه‌ریزان و مأموران اطلاعاتی و رقیبان تا آموزش نیروها، عملیات و در نهایت «نقص‌ها و کمبودها» و «شکست». اشغال ایران در سال ۱۹۴۱ شرایط را برای آلمان دشوارتر کرد. حضور نیروهای بریتانیا و شوروی و شکل‌گیری یک فضای امنیتی جدید، امکان فعالیت آزادانه‌ی شبکه‌های آلمانی را محدود کرد و دستگاه‌های اطلاعاتی متفقین نیز به‌طور فعال در پی شناسایی و خنثی کردن این شبکه‌ها بودند. در نتیجه، ایران به عرصه‌ای برای رویارویی دو دستگاه اطلاعاتی تبدیل شد. سالیوان در روایت خود توجه زیادی به شخصیت‌ها و سرنوشت مأموران نیز دارد و حضور چهره‌هایی مانند MAX، MORITZ، SABA و دیگر مأمورانی که کتاب به‌طور جداگانه دنبال می‌کند، شکست یک دستگاه بزرگ را در سطح انتخاب‌ها و رفتار انسان‌ها نیز قابل مشاهده می‌سازد.

نویسنده در روایت خود طرح نازی‌ها برای ترور سه رهبر متفقین را در بستر کنفرانس تهران دنبال می‌کند و تلاش دارد جزئیات این نقشه و سازوکار شکل‌گیری آن را از دل اسناد و روایت‌های تاریخی بازسازی کند. یکی از جنبه‌های قابل توجه کتاب، تمرکز بر نقش اطلاعات در جنگ است. در چنین سطحی از منازعه، دانستن اینکه دشمن چه می‌داند و چه چیزی را نمی‌داند، گاهی به اندازه‌ی قدرت نظامی اهمیت پیدا می‌کند. کنفرانس تهران، مجموعه‌ای از محاسبات امنیتی و اطلاعاتی نیز پیرامون آن شکل گرفته بود که نشان می‌داد، دیپلماسی در دوران جنگ تا چه اندازه با فعالیت‌های پنهانی درهم‌تنیده بود. بلام همچنین به شبکه‌ای از مأموران، سازمان‌های اطلاعاتی و نیروهایی می‌پردازد که اجرای یک طرح پیچیده به آنها وابسته بود. همین تغییر زاویه، مفهوم قدرت را از چهره‌های مشهور سیاسی جدا می‌کند و به ساختاری گسترده‌تر از افراد و نهادهایی می‌رساند که تصمیم‌های کلان را به عملیات واقعی تبدیل می‌کنند. اهمیت دیگر کتاب در مسئله‌ی اطلاعات و عدم قطعیت است. در یک عملیات مخفی، هیچ‌یک از طرفین به تصویر کاملی از موقعیت دسترسی ندارند و هر تصمیم بر اساس اطلاعاتی ناقص، گزارش‌های متعارض و ارزیابی احتمال‌ها گرفته می‌شود. کتاب نیز از این جهت خواندنی است که یک واقعه‌ی مشخص را به پنجره‌ای برای دیدن سازوکارهای پنهان جنگ تبدیل می‌کند. جنگ جهانی دوم در اینجا شبکه‌ای از اطلاعات، عملیات محرمانه، تصمیم‌های فردی و محاسبات امنیتی است که در کنار وقایع آشکار، مسیر تاریخ را شکل می‌دهند.

خواندن این کتاب بیشتر از هر چیز مطالعه‌ی متنی است که می‌توان آن را در محور اندیشه‌های سیاسی آدولف هیتلر قرار داد. کتاب به‌طور مستقیم با برداشت‌های او از ملت، دولت، نژاد، سیاست، تبلیغات، جنگ و مناسبات قدرت سروکار دارد و از این جهت یکی از منابع اولیه برای شناخت زبان و چارچوب فکری او به شمار می‌آید. در این کتاب، هیتلر بخش قابل توجهی از تصور خود درباره‌ی جامعه و تاریخ را صورت‌بندی می‌کند. مفهوم ملت برای او با نژاد و انسجام جمعی پیوند می‌خورد و سیاست نیز در ارتباط با همین برداشت از جامعه معنا پیدا می‌کند. مطالعه‌ی این مفاهیم کمک می‌کند بفهمیم برخی از مبانی فکری ناسیونال‌سوسیالیسم چگونه در نوشته‌های خود هیتلر بیان شده‌اند. بخش دیگری از کتاب به مسئله‌ی تبلیغات و بسیج سیاسی مربوط می‌شود. هیتلر درباره‌ی شیوه‌ی انتقال پیام سیاسی، تأثیرگذاری بر توده‌ها و نقش سازمان‌یابی حزبی بحث می‌کند. از این منظر، این کتاب تنها بخشی از نگاه نویسنده به چگونگی تبدیل اندیشه‌ی سیاسی به نیروی اجتماعی را در خود دارد. با این حال، جایگاه تاریخی کتاب باید با محدودیت‌های منبع نیز همراه باشد. «نبرد من» نوشته‌ی خود هیتلر و متنی ایدئولوژیک است؛ بنابراین بیشتر از آنکه تصویری جامع از جامعه‌ی آلمان ارائه دهد، جهان را از زاویه‌ی نگاه نویسنده تفسیر می‌کند. برای شناخت تاریخ آلمان، تجربه‌ی جمهوری وایمار، زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی ظهور نازیسم، ساختارهای قدرت و واکنش گروه‌های مختلف جامعه، این کتاب به‌تنهایی کفایت نمی‌کند و باید در کنار آثار تاریخی و منابع مستقل دیگری خوانده شود. به همین دلیل، تنها ارزش اصلی «نبرد من» در این است که امکان نزدیک شدن مستقیم به زبان فکری هیتلر را فراهم می‌کند. خواندن آن در کنار تاریخ‌نگاری‌های مستقل، فاصله‌ی میان آنچه یک رهبر سیاسی درباره‌ی جامعه و اهداف خود می‌نویسد و آنچه در واقعیت تاریخی رخ می‌دهد روشن‌تر می‌کند.

ماری فولبروک، تاریخ آلمان را از جنگ جهانی اول آغاز می‌کند و مسیر پرپیچ‌وخم آن را از امپراتوری آلمان و جمهوری وایمار تا نازیسم، جنگ جهانی دوم، تقسیم کشور و سرانجام اتحاد دوباره دنبال می‌کند؛ روایتی که در آن تغییرات سیاسی همواره درون تحولات اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی معنا پیدا می‌کنند. یکی از ویژگی‌های مهم کتاب، فاصله گرفتن از روایت‌هایی است که تاریخ آلمان را صرفا به ظهور هیتلر و جنایات نازیسم محدود می‌کنند. فولبروک نشان می‌دهد که فهم این دوره نیازمند شناخت جامعه‌ای است که جنگ، شکست، بحران اقتصادی، بی‌ثباتی سیاسی و دگرگونی‌های اجتماعی را در فاصله‌ای کوتاه تجربه کرد. در چنین بستری، افراط‌گرایی سیاسی دیگر پدیده‌ای جدا از زندگی روزمره نیست و باید آن را در پیوند با تجربه‌ی عمومی جامعه بررسی کرد. جنگ جهانی اول در این روایت تجربه‌ای است که رابطه‌ی دولت، جامعه و شهروندان را دگرگون کرد. میلیون‌ها انسان با خشونت صنعتی، فقر و تغییرات ناگهانی در زندگی روزمره روبه‌رو شدند و همین تجربه، فضای اجتماعی پس از جنگ را تحت تأثیر قرار داد. فولبروک در بررسی جمهوری وایمار نیز توجه را به این مسئله معطوف می‌کند که ایجاد نهادهای دموکراتیک به‌تنهایی برای تثبیت یک نظام سیاسی کافی نیست. مشروعیت سیاسی، وضعیت اقتصادی، فرهنگ عمومی و تجربه‌ی تاریخی شهروندان همگی در دوام یا فرسایش یک نظم سیاسی نقش دارند. وایمار از همین منظر نمونه‌ای مهم از فاصله‌ی میان تأسیس یک نظام دموکراتیک و ریشه‌دار شدن آن در جامعه است. فولبروک نشان می‌دهد که بحران‌های اقتصادی و سیاسی زمانی اهمیت تاریخی پیدا می‌کنند که گروه‌ها و سازمان‌های سیاسی بتوانند برای آنها معنا و زبان مشترکی بسازند و بخش‌هایی از جامعه را حول آن بسیج کنند. از این زاویه، تاریخ نازیسم، تاریخ جامعه‌ای نیز هست که در شرایط بحرانی، در معرض شکل‌های تازه‌ای از سیاست توده‌ای قرار گرفت. توجه کتاب به زندگی اجتماعی، تجربه‌ی زنان، خانواده، نسل‌ها و تغییرات فرهنگی نیز تصویری متفاوت از تاریخ سیاسی آلمان ایجاد می‌کند. همین نگاه اجتماعی باعث می‌شود تاریخ یک کشور از مجموعه‌ای از نام‌ها و تاریخ‌ها به تجربه‌ی انسان‌هایی واقعی تبدیل شود. بخش مربوط به آلمان پس از ۱۹۴۵ نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، زیرا فولبروک نشان می‌دهد که شکست نازیسم پایان یک مسئله نبود و جامعه‌ی آلمان وارد مرحله‌ای تازه از بازسازی سیاسی و اجتماعی شد. شکل‌گیری دو آلمان، تفاوت مسیرهای جمهوری فدرال و جمهوری دموکراتیک آلمان و سپس اتحاد دوباره، نشان می‌دهد که تاریخ پس از جنگ را نمی‌توان صرفا ادامه‌ی مستقیم گذشته دانست؛ هر دوره، نهادها و تجربه‌های تازه‌ای ایجاد می‌کند که خود به بخشی از تاریخ بعدی تبدیل می‌شوند. آنچه این کتاب برجسته می‌کند، اهمیت نگاه تاریخی به جوامعی است که در مدت کوتاهی چندین شکل متفاوت از نظم سیاسی و اجتماعی را تجربه کرده‌اند. آلمان قرن بیستم را نمی‌توان با یک علت واحد توضیح داد؛ جنگ، اقتصاد، فرهنگ، نهادهای سیاسی، تجربه‌های نسلی و تصمیم‌های انسانی در کنار یکدیگر مسیری پیچیده ساخته‌اند. فولبروک با قرار دادن این عناصر در یک روایت پیوسته، تاریخ آلمان را از مجموعه‌ای از نقاط عطف جداگانه به فرایندی تاریخی تبدیل می‌کند که در آن گذشته دائما بر امکان‌های آینده اثر می‌گذارد.

خواندن این کتاب، ورود به دوره‌ای است که تاریخ اروپا در آن هنوز مسیر قرن بیستم را پیدا نکرده بود. بروئه انقلاب آلمان را از لحظه‌ی سقوط قیصر فراتر می‌برد و شش سال پرآشوب را دنبال می‌کند؛ از اعتصابات و شوراهای کارگری و سربازان تا قیام‌های اسپارتاکیستی، بحران جمهوری نوپا و آخرین تلاش انقلابی در ۱۹۲۳. یکی از امتیازهای مهم اثر، توجه بروئه به خودِ طبقه‌ی کارگر است؛ نه به‌عنوان توده‌ای یکدست که در لحظه‌ای معین وارد تاریخ می‌شود، بلکه مجموعه‌ای از جریان‌ها، سازمان‌ها و تجربه‌های متفاوت که درباره‌ی جنگ، اصلاحات، انقلاب و آینده‌ی سوسیالیسم برداشت‌های یکسانی نداشتند. همین تنوع اجتماعی، فهم شکاف میان سوسیال‌دموکراسی و گرایش‌های انقلابی را بسیار روشن‌تر می‌کند. در روایت بروئه، مسئله‌ی شوراها نیز از یک نهاد انقلابی فراتر می‌رود. شوراهای کارگری و سربازان در فاصله‌ی میان فروپاشی نظم قدیم و شکل‌گیری نظم جدید، برای مدتی به یکی از اشکال اصلی سازمان‌یابی سیاسی تبدیل شدند؛ تجربه‌ای که نشان می‌دهد در شرایط فروپاشی اقتدار، مسئله‌ی اینکه چه کسی حق تصمیم‌گیری دارد می‌تواند پیش از آنکه قانون اساسی یا دولت جدید شکل بگیرد، در خیابان‌ها و محل‌های کار تعیین شود. رویارویی سوسیال‌دموکرات‌ها با اسپارتاکیست‌ها نیز یکی از پیچیده‌ترین وجوه کتاب است. بروئه نشان می‌دهد که اختلاف میان اصلاح و انقلاب؛ این دو برداشت از آینده‌ی جامعه، در شرایط واقعی قدرت سیاسی، خشونت، انتخابات و سازمان‌دهی کارگران به انتخاب‌هایی متفاوت منجر شدند و همین شکاف، سرنوشت جمهوری وایمار را نیز تحت تأثیر قرار داد. مقایسه‌ی انقلاب آلمان با روسیه برای من یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این کتاب است. آلمان از نظر صنعتی و سازمان‌یافتگی طبقه‌ی کارگر با روسیه تفاوت اساسی داشت و با این حال انقلاب در آنجا نتوانست همان مسیر را طی کند. این تفاوت نشان می‌دهد که هیچ وضعیت اقتصادی یا اجتماعی به‌تنهایی شکل آینده را تعیین نمی‌کند و تاریخ هر کشور به ترکیب خاصی از نیروهای اجتماعی، سنت‌های سیاسی و تجربه‌های تاریخی وابسته است. بروئه در روایت سال ۱۹۲۳، مسئله‌ی دیگری را پیش می‌کشد: لحظه‌ای که انتظار انقلاب می‌تواند خود به بخشی از منطق سیاسی تبدیل شود. بحران اقتصادی، اشغال روهر و بی‌ثباتی سیاسی فضای انفجاری ایجاد کرده بودند، اما وجود چنین شرایطی الزاما به معنای وجود یک مسیر روشن برای انقلاب نبود. فاصله‌ی میان یک بحران عمیق اجتماعی و امکان تبدیل آن به دگرگونی سیاسی، یکی از دقیق‌ترین مسائلی است که این کتاب برای من برجسته می‌کند. بروئه به ما امکان می‌دهد دوره‌ای را ببینیم که در آن جمهوری، سوسیالیسم، کمونیسم و ضدانقلاب هنوز در حال آزمودن ظرفیت تاریخی خود بودند و سرنوشت هیچ‌یک از این مسیرها از پیش نوشته نشده بود.

«به‌ظاهر عجیب و باورنکردنی است که در فرانسه سال ۱۷۸۹ فرد یا نیروی شاخصی خواهان انقلاب نبود. انقلاب ممکن است بی‌آن‌که مردم خواستارش باشند درگیرد، چنان‌که جنگ‌ها اغلب همین‌گونه درمی‌گیرند. انقلاب‌ها بدین‌ترتیب پیش می‌آیند که مردم خواهان چیزهای دیگری (جز انقلاب) هستند که در مجموعه شرایطی خاص آنان را به درگیر شدن در انقلاب می‌کشاند. در سرتاسر قرن هجدهم، آن‌چه به اصطلاح «روح انقلابی» خوانده شده است در اروپا رو به رشد داشت. این «روح» ــ یعنی روح انتقادی خردگرایانه و روح مقاومت در برابر قدرت‌های مستقر کلیسای کاتولیک روم، سلطنت مطلقه، و اشرافیت ممتاز را اساسا آثار عده‌ای از متفکران و ادیبان برجسته فرانسوی، به اصطلاح «فیلسوفان»، پرورش داده بود. نوشته‌های مردانی چون ولتر، مونتسکیو، دیدرو، و روسو در سرتاسر اروپا خواننده فراوان داشت، و خود این مردان چهره‌هایی شاخص و صاحب نفوذ در اروپا نشده بودند. اما ارتباط میان اندیشه‌های اینان و در گرفتن انقلاب در ۱۷۸۹ دورادور و غیرمستقیم است. اینان موعظه‌گر انقلاب نبودند، و معمولا آماده بودند از هر پادشاه مستبدی که حاضر می‌شد حمایت‌شان کند و تعلیمات‌شان را بپذیرد به دفاع برخیزند. آموزه‌های این «فیلسوفان»، بعدها، در طی دوره انقلاب در فرانسه، اغلب به کار توجیه اقداماتی گرفته شد که خود آنان اگر زنده بودند با آن‌ها مخالفت می‌ورزیدند.»

«شناخت عمیق‌تر از منطقه می‌توانست مؤثر باشد. برای نمونه، بسیار تأسف‌بار بود که آلمانی‌ها، حتی سازمان آبور، ایران و کردستان را عموما بخشی از جهان عرب می‌دانستند؛ خطایی اساسی که خود به‌تنهایی نشان می‌دهد آنان تا چه اندازه برای هرگونه فعالیت معنادار در این منطقه آمادگی نداشتند.»

«بلام صحنه‌ای را روایت می‌کند که روزولت پس از بازگشت از تهران درباره‌ی خطر حضور جاسوسان آلمانی در شهر صحبت می‌کند: در جایی مثل تهران، احتمالا صدها جاسوس آلمانی در اطراف ما هستند. تصور می‌کنم اگر می‌توانستند هر سه‌ی ما را هنگام عبور از خیابان‌ها گیر بیندازند، شکار بسیار خوبی نصیبشان می‌شد.»

«حقایق چشم‌گیر و روشنی وجود دارد که آشکارا در کنار جاده زندگی معلوم است و هر عابری ممکن است آن‌ها را ببیند. با این حال، به‌سبب آشکار بودن‌شان بخش اعظم مردم چنین حقایقی را نادیده می‌‌گیرند یا حداقل این حقایق را موضوع معرفت آگاهانه قرار نمی‌دهند. مردم نسبت به برخی از ساده‌ترین حقایق زندگی روزمره آن‌قدر نابینا هستند که زمانی‌که کسی آن‌ها را نسبت به آنچه باید بدانند آگاه می‌کند بسیار شگفت‌زده می‌شوند. از این راه‌حل‌های ساده به تعداد بسیاری در اطراف ما پراکنده‌اند؛ اما صاحبان چشم بینا بسیار نادرند. بسیاری از انسان‌ها زمانی‌که در باغ طبیعت گردش می‌کنند، آن‌قدر خودبین هستند که فکر می‌کنند همه چیز را می‌دانند درحالی‌که تقریبا تمام آن‌ها نسبت به یکی از اصول بارزی که طبیعت در کار خود استفاده می‌کند بی‌اطلاع هستند. این اصل جداسازی درونی است که معرف هرگونه نژاد و موجود زنده روی زمین است. حتی یک نگاه سطحی کافی است تا نشان دهد همه اشکال و صورت‌های بی‌شماری که نیروی حیات طبیعت خود را در آن‌ها به نمایش می‌گذارد تابع قانونی بنیادین یعنی قانون آهنین طبیعت است که گونه‌های مختلف را مجبور می‌کند زمانی که تولید مثل و زاد و ولد می‌کنند، در محدودهٔ مشخص صورت‌ها و اشکال زندگی خود قرار گیرند.»

«فولبروک، فهم تاریخ وایمار را به رابطه‌ی میان ساختارهای تاریخی و کنش انسان‌ها پیوند می‌دهد و تأکید می‌کند که شرایط اجتماعی و سیاسی، امکان‌های پیش روی افراد را شکل می‌دهند، اما رفتار و تصمیم شخصیت‌های تاریخی نیز می‌تواند مسیر این شرایط را تغییر دهد. از این منظر، تاریخ نه محصول ساختارهایی کاملاً مستقل از انسان است و نه حاصل اراده‌ی چند فرد؛ بلکه از تعامل مداوم میان زمینه‌ی تاریخی و کنش انسان‌ها شکل می‌گیرد.»

«واقعیت این است که روابط بین حزب کمونیست آلمان و حزب روسیه بین سال‌های 1919 و 1922 تقریبا پیوسته از همان الگو پیروی می‌کرد: درگیری شدید در سطح پیشنهادهای ارائه‌شده یا ابتکارات اعمال‌شده از سوی آلمانی‌ها؛ انتقاد شدید رهبران هیئت اجرایی بین‌الملل؛ و سپس مداخله‌ی لنین، که ضمن انتقادات رسمی، ابتکار آلمانی‌ها را قابل‌قبول ارزیابی می‌کرد و خواستار باز شدن بحث می‌شد. به نظر می‌رسد لنین در میان رهبران بین‌الملل و حزب روسیه تنها کسی بوده است که به ابتکارات و مشکلات آلمان توجه می‌کرد و می‌کوشید نه مصالحه، بلکه سنتزی را تحقق بخشد و نومیدانه علیه انشعابات در حزب کمونیست آلمان مبارزه می‌کرد؛ در این میان تروتسکی همیشه از او پیروی می‌کرد یا با او موافق بود.»