همه نظرهای مبین محمدی

هانا آرنت

یکی از چیزهایی که در تاریخ سیاسی برایم همیشه قابل تأمل بوده، لحظه‌ای‌ست که منطق اقتصادی از مرزهای معمول خود عبور می‌کند و دیگر صرفا به دنبال تولید و ثروت نیست؛ سرمایه به انباشت بیشتر نیاز پیدا می‌کند و برای ادامه‌ی حرکت خود به قلمروهای تازه، نیروی کار ارزان، مواد خام و بازارهای جدید احتیاج دارد. آرنت دقیقا از همین نقطه، امپریالیسم را به مسئله‌ای فراتر از استعمار چند سرزمین تبدیل می‌کند. در تحلیل او، بورژوازی در ابتدا قدرت سیاسی را برای حفظ منافع اقتصادی خود ضروری نمی‌دید، اما با گسترش سرمایه‌داری، منافع اقتصادی به نیرویی تبدیل شد که بدون پشتوانه‌ی سیاسی و توسعه‌ی قدرت نمی‌توانست به حرکت خود ادامه دهد. اینجا اقتصاد آرام‌آرام سیاست را به دنبال خودش می‌کشاند. یکی از نکات دقیق کتاب، توضیح نقش «انباشت بی‌پایان سرمایه» است؛ سرمایه‌ای که دیگر نقطه‌ی پایانی برای رشد خود نمی‌شناسد، ناچار است دائما به دنبال امکان‌های تازه برای سرمایه‌گذاری و گسترش باشد. همین منطق، مرز جغرافیایی را به مانعی موقت تبدیل می‌کند. آرنت در ادامه سراغ آفریقا می‌رود و نشان می‌دهد که امپریالیسم فقط انتقال سرمایه به سرزمین‌های دیگر نبود؛ در آنجا نوعی سیاست جدید نیز شکل گرفت که خشونت، نژادپرستی و اداره‌ی جمعیت‌های بیگانه را به یکدیگر پیوند می‌داد. «نژاد» در این دستگاه دیگر صرفا یک باور متعصبانه نبود و به ابزاری برای توجیه سلطه تبدیل شد. این بخش برای من اهمیت ویژه‌ای دارد، چون نشان می‌دهد چگونه یک تصور درباره‌ی برتری انسان‌ها می‌تواند از سطح تعصب اجتماعی عبور کند و وارد ساختار سیاسی شود. وقتی انسان‌ها بر اساس هویت جمعی‌شان ارزش‌گذاری شوند، فرد دیگر با ویژگی‌های شخصی خودش دیده نمی‌شود؛ عضوی از یک «نوع» تلقی می‌شود که از پیش درباره‌اش داوری شده است. آرنت هم‌زمان به مسئله‌ی اوباش هم می‌پردازد؛ گروه‌هایی که در شرایط بحران اجتماعی و فروپاشی اعتماد عمومی، آمادگی بیشتری برای پیوستن به سیاست‌های تهاجمی و ماجراجویانه پیدا می‌کنند. اینجا امپریالیسم، با نوعی سیاست توده‌ای و احساس سرخوردگی اجتماعی نیز پیوند می‌خورد. ملی‌گرایی نیز در این میان سرنوشت متفاوتی پیدا می‌کند. دولت ـ ملت بر اساس ایده‌ی تعلق سیاسی و حقوق شهروندی ساخته شده بود، اما امپریالیسم این مرز را دگرگون کرد و مسئله‌ی ملت را به مسئله‌ی گسترش قدرت در بیرون از مرزها پیوند زد. از اینجا فاصله‌ی میان شهروند، تبعه و انسانِ بی‌حق بیشتر می‌شود. بحث آرنت درباره‌ی بی‌وطنی از همین جهت تکان‌دهنده است که؛ انسانی که دیگر در چارچوب هیچ دولت مشخصی صاحب حقوق سیاسی نیست، عملا با مشکلی مواجه می‌شود که صرفا فقدان یک گذرنامه نیست. او نشان می‌دهد که حقوق بشر، وقتی از یک جامعه‌ی سیاسی واقعی جدا شود، می‌تواند در عمل بسیار شکننده‌تر از چیزی باشد که تصور می‌کنیم. این مسئله بعدها در قرن بیستم به یکی از تاریک‌ترین بحران‌های انسانی تبدیل شد. آرنت در نهایت مسیر بحث را به توتالیتاریسم نزدیک می‌کند و نشان می‌دهد که امپریالیسم را نمی‌توان صرفا مرحله‌ای از سیاست خارجی دولت‌های اروپایی دانست. تجربه‌ی سلطه، نژادپرستی، بی‌وطنی، فروپاشی ساختارهای سیاسی و توده‌ای شدن جامعه، مجموعه‌ای از عناصر را ایجاد کردند که بعدها در شکل‌گیری سیاست توتالیتاریستی اهمیت پیدا کردند. آرنت نشان می‌دهد تاریخ سیاسی زمانی قابل فهم‌تر می‌شود که پدیده‌ها را درون یک زنجیره‌ی تاریخی ببینیم، نه به عنوان اتفاقاتی مستقل.

هانا آرنت

هانا آرنت در این اثر، یک پدیده‌ی تاریخی را بهانه می‌کند تا سازوکارهای عمیق‌تری در سیاست مدرن را آشکار کند. آرنت یهودستیزی را یک خصومت ابدی و تغییرناپذیر نمی‌بیند؛ آن را در پیوند با شرایط تاریخی مشخصی بررسی می‌کند که در آن موقعیت یهودیان، ساختار دولت و تحولات سیاسی اروپا دستخوش دگرگونی شدند. نکته‌ی مهم در روش آرنت، فاصله گرفتن از توضیحات روان‌شناختی ساده است. او نمی‌خواهد یهودستیزی را صرفا نتیجه‌ی نفرت افراد از یهودیان بداند. مسئله زمانی جدی می‌شود که یک پیش‌داوری اجتماعی وارد مناسبات قدرت شود و بتواند در قالب منافع سیاسی سازمان پیدا کند. آرنت در اینجا رابطه‌ی پیچیده‌ی میان یهودیان و دولت را نیز وارد تحلیل می‌کند. اعطای حقوق و حمایت سیاسی به یهودیان در بسیاری از جوامع اروپایی، هم‌زمان آنان را به موقعیتی وابسته به دولت رساند؛ موقعیتی که بعدها در دوره‌ی بحران‌های سیاسی می‌توانست به ابزاری برای بازتعریف آنان به عنوان «عنصر بیگانه» تبدیل شود. یکی از ظریف‌ترین مسائل کتاب، تفکیک میان جایگاه اجتماعی و نقش سیاسی است. ثروت، نفوذ اقتصادی یا موقعیت اجتماعی یک گروه، الزاما به معنای برخورداری از قدرت سیاسی نیست. آرنت نشان می‌دهد که همین فاصله چگونه می‌تواند در شرایط بحرانی به تولید افسانه‌های سیاسی درباره‌ی قدرت پنهان و نفوذ نامرئی منجر شود. اینجا مسئله‌ی کلی‌تری درباره‌ی سیاست مدرن شکل می‌گیرد: جامعه برای توضیح بحران‌های پیچیده به دنبال یک عامل قابل شناسایی می‌گردد. ساختارهای اقتصادی، منازعات طبقاتی و شکست‌های سیاسی دشوارتر از آن‌اند که در ذهن جمعی به یک علت ساده فروکاسته شوند؛ «دشمن» این پیچیدگی را به روایتی قابل فهم تبدیل می‌کند. از همین‌جا یهودستیزی برای آرنت از یک تعصب اجتماعی به یک پدیده‌ی سیاسی تبدیل می‌شود. زمانی که یک گروه نه بر اساس رفتار افرادش، بلکه به عنوان یک کلیت تاریخی و سیاسی تصور شود، مسئولیت فردی جای خود را به گناه جمعی می‌دهد. فرد دیگر برای آنچه انجام داده قضاوت نمی‌شود؛ برای آنچه تصور می‌شود «هست» محکوم می‌شود. اهمیت نظری کتاب در همین تمایز میان تبعیض، نفرت و ایدئولوژی است. هر تبعیضی الزاما به یک پروژه‌ی سیاسی منتهی نمی‌شود؛ نقطه‌ی عطف زمانی است که پیش‌داوری بتواند جهان اجتماعی را به دو اردوگاه اخلاقی تقسیم کند و برای حذف یک گروه، توجیهی منسجم فراهم آورد. به نظرم آرنت در این کتاب یک هشدار مهم‌تر هم دارد: سیاست مدرن می‌تواند هویت را به سرنوشت تبدیل کند. وقتی تعلق به یک گروه اجتماعی یا تاریخی تعیین‌کننده‌ی ارزش سیاسی فرد شود، آزادیِ فرد برای تعریف خودش از بین می‌رود. انسان دیگر یک کنشگر مستقل نیست؛ به حامل یک هویت جمعی تبدیل می‌شود. از این منظر، مسئله‌ی یهودستیزی فقط مسئله‌ی رابطه‌ی اکثریت و اقلیت نیست؛ مسئله‌ی ظرفیت دولت و جامعه برای تعریف «عضو واقعی» خودشان است. هرگاه شهروندی به شرطی وابسته شود که فرد ابتدا ثابت کند به اندازه‌ی کافی شبیه اکثریت است، مفهوم شهروندی از یک حق عمومی به امتیازی مشروط تبدیل می‌شود. برای من ارزش کتاب دقیقا در همین سطح نظری است. آرنت نشان می‌دهد که نفرت سیاسی معمولا از هیچ به وجود نمی‌آید؛ مواد اولیه‌ی آن در تاریخ اجتماعی، مناسبات قدرت، بحران‌های سیاسی و تصورات جمعی درباره‌ی هویت وجود دارد. سیاست زمانی خطرناک می‌شود که این مواد پراکنده را به یک روایت واحد تبدیل کند و انسان‌هایی واقعی را به یک مسئله‌ی انتزاعی فروبکاهد. به همین دلیل، «یهودی‌ستیزی» را نمی‌توان صرفا مطالعه‌ای درباره‌ی یک فصل تاریک از تاریخ اروپا دانست. کتاب تلاشی است برای فهم اینکه چگونه یک جامعه می‌تواند تفاوت انسانی را به طبقه‌بندی سیاسی تبدیل کند، طبقه‌بندی سیاسی را به دشمنی و دشمنی را به مشروعیتِ حذف برساند. اهمیت آرنت در این است که این زنجیره را در نقطه‌ای بررسی می‌کند که هنوز می‌توان سازوکار آن را شناخت؛ پیش از آنکه خشونت، آخرین مرحله‌ی این فرآیند، خودش را به عنوان واقعیتی اجتناب‌ناپذیر جا بزند.

هنریک سینکیویچ

آنچه برای من در مرکز رمان قرار می‌گیرد، مسئله‌ی تغییر معیارهای یک تمدن است؛ لحظه‌ای که یک جامعه دیگر نمی‌تواند با همان ارزش‌هایی که عظمتش را ساخته‌اند، معنای ادامه‌ی حیات خودش را توضیح دهد. انتخاب رومِ نرون برای سینکیه‌ویچ انتخابی است که فاصله‌ی قرن‌ها را به یک ابزار ادبی تبدیل می‌کند تا بتواند درباره‌ی زمانه‌ی خودش حرف بزند. روم به یک تصویری از جامعه‌ای که از نظر سازمان سیاسی، شکوه فرهنگی و قدرت مادی در اوج است، اما در سطحی عمیق‌تر با بحران معنا مواجه شده. این همان نقطه‌ای است که رمان تاریخی به نوعی نقد تمدنی تبدیل می‌شود. پژوهش‌های مربوط به رمان نیز بر همین پیوند میان روم باستان و وضعیت معاصر لهستان تأکید کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین ایده‌های رمان، تفاوت میان قدرت تاریخی و ماندگاری تاریخی است. امپراتوری می‌تواند قدرت داشته باشد، اما با این همه، در سطحی که کمتر دیده می‌شود، در حال از دست دادن توانایی تولید معنا باشد. سینکیه‌ویچ هم فرسایش را بسیار زودتر، در سطح ارزش‌ها و تصور انسان از زندگی، قابل مشاهده می‌کند. در این چارچوب، مسیحیت؛ حامل یک جابه‌جایی در منبع مشروعیت اخلاقی است. معیار ارزش انسان دیگر صرفا جایگاه اجتماعی یا نسبت او با ساختار سیاسی نیست. همین تغییر کوچک در مبنای داوری درباره‌ی انسان، در مقیاس تاریخی می‌تواند از تغییر یک حکومت بسیار بنیادی‌تر باشد. به همین دلیل، تقابل اصلی رمان را می‌توان تقابل دو نظم متفاوت برای فهم انسان دانست؛ برداشتی که در پژوهش‌های جدید نیز از آن با عنوان برخورد دو فرهنگ و دو نظام معنایی یاد شده است. از این منظر، خشونت هم در رمان، زمانی به مسئله‌ای تمدنی تبدیل می‌شود که یک جامعه بتواند رنج انسان را به نمایش عمومی برای تثبیت قدرت تبدیل کند. اهمیت رمان هم دقیقا در همین جابه‌جایی از تاریخ سیاسی به اخلاق تاریخی است. چون مسئله این است که چه نوع انسانی در چنین نظمی امکان شکل‌گرفتن دارد. تمدن‌ها فقط با مرزها و نهادهایشان ساخته نمی‌شوند؛ با نوع نگاهشان به زندگی و کرامت انسان هم ساخته می‌شوند. حتی عنوان «کجا می‌روی؟» را هم می‌توان در همین سطح خواند. پرسشی درباره‌ی جهت حرکت انسان و تمدن است. ممکن است جامعه‌ای با سرعت بسیار زیاد حرکت کند و قدرت بیشتری به دست آورد، اما هیچ‌کدام به خودی خود نشان نمی‌دهد که در مسیر درستی قرار دارد. و همین، به نظرم، عمیق‌ترین هدف رمان است.

توماس مان

باید بدانیم، توماس مان در این اثر، خودِ سقوط خانواده را روایت نمی‌کند؛ بلکه نحوه‌ی دیده‌شدن سقوط را یه تصویر می‌کشد. مان، زوال را آرام و تقریبا نامحسوس وارد زندگی خانواده می‌کند؛ گاهی یک تصمیم تجاری کوچک، بیشتر از یک شکست بزرگ خبر از فرسودگی می‌دهد. نام بودنبروک هم برای اعضای خانواده نوعی تعهد است که هر نسل باید آن را به نسل بعد تحویل بدهد. در اینجاست که مفهوم میراث معنای سنگین‌تری پیدا کرد؛ چیزی که از گذشته به ما می‌رسد، ممکن است پیش از آنکه سرمایه باشد، مسئولیت باشد. تونی از انسانی‌ترین شخصیت‌های رمان است. همیشه احساس می‌کردم بخشی از زندگی‌اش پیشاپیش برای او تصمیم گرفته شده است. انتخاب‌هایش باید با چیزی بزرگ‌تر از خواسته‌ی شخصی خودش هماهنگ باشند و همین، تراژدی او را برایم آرام و دردناک می‌کند؛ آدمی که برای حفظ تصویری از خانواده، کم‌کم از امکان ساختن زندگی خودش فاصله می‌گیرد. توماس هم بیشتر از همه برایم نماینده‌ی انسانی بود که خودش را در نقش اجتماعی‌اش گم می‌کند. او باید ستون خانواده باشد و همین «باید» به‌تدریج او را از درون فرسوده می‌کند. گاهی انسان آن‌قدر در حفظ جایگاهش موفق می‌شود که دیگر فرصتی برای فهمیدن خودش باقی نمی‌ماند. هانو اما فضای دیگری وارد رمان می‌کند. حساسیت هنری و موسیقیایی او با جهان حسابگر بودنبروک‌ها سازگاری ندارد و همین تفاوت، رابطه‌ی پیچیده‌ای میان هنر و زوال می‌سازد. چیزی که برای خانواده نشانه‌ی ضعف است، شاید در جای دیگری نشانه‌ی پیدایش نوع دیگری از آگاهی باشد؛ مان عمدا مرز میان انحطاط و حساسیت را مبهم نگه می‌دارد. در ادامه خانه‌ی بودنبروک‌ها هم کم‌کم تبدیل به یک شخصیت‌ می‌شود. خانه، حافظه‌ی مادی خانواده است. هرچه خانواده تغییر می‌کند، معنای آن فضا هم عوض می‌شود و همین باعث شد زوال را در محیط اطرافشان هم احساس کنم. رمان همچنین مرا به مفهوم طبقه‌ی اجتماعی حساس‌تر کرد. بودنبروک‌ها، شیوه‌ی خاصی برای حرف زدن، قضاوت کردن و زندگی کردن دارند. وقتی این شیوه ترک می‌خورد، چیزی بیشتر از ثروت در حال از دست رفتن است. رابطه‌ی نسل‌ها هم پیچیده‌ترین بخش کتاب است. نسل قدیم می‌خواهد استمرار را حفظ کند و نسل جدید دیگر همان معنای زندگی را در آن استمرار نمی‌بیند. هیچ‌کدام هم کاملا مقصر نیستند. گاهی شکاف نسلی از جایی شروع می‌شود که دو نسل هنوز یکدیگر را دوست دارند، اما دیگر یک زندگی مشترک را به یک شکل تصور نمی‌کنند. در پایان هم، هیچ‌کس واقعا تصمیم نمی‌گیرد خانواده سقوط کند. زوال از تصمیم‌های جداگانه‌ای شکل می‌گیرد که هرکدام در زمان خودشان قابل فهم به نظر می‌رسند. فروپاشی، گاهی نتیجه‌ی سال‌ها انتخاب‌های کوچک است که هیچ‌کدام به تنهایی فاجعه‌آمیز نبوده‌اند. توماس مان نشان می‌دهد خانواده، ثروت، سنت و حتی نامی که نسل‌ها برایش زحمت کشیده‌اند، تا وقتی زنده‌اند ارزش دارند؛ لحظه‌ای که انسان فقط موظف به حفظشان می‌شود، همان چیزی که قرار بود هویت او باشد می‌تواند به زندانش تبدیل شود.

ادوارد رادزینسکی

رادزینسکی در روایت استالین یک نکته‌ی مهم را روشن می‌کند: قدرت فقط با خشونت به دست نمی‌آید استالین می‌دانست چه کسی از چه چیزی می‌ترسد، و کدام سابقه می‌تواند در آینده به نقطه‌ضعف تبدیل شود. در چنین ساختاری، داشتن یک دوست در جای درست یا گفتن یک جمله در زمان نامناسب می‌توانست سرنوشت آدم را تغییر دهد. شخصیت استالین دقیقا از همین جا پیچیده می‌شود. او را نمی‌توان فقط با «بی‌رحمی» توضیح داد؛ بی‌رحمی در اینجا به یک روش حکومت‌داری تبدیل شده است. ترور وقتی اثر سیاسی واقعی پیدا می‌کند که فقط قربانی را نترساند؛ به بقیه هم یاد بدهد چه چیزی را نباید بگویند، و حتی در چه لحظه‌ای نباید اعتماد کنند. ترس هم در اینجا، تبدیل به رابطه‌ای اجتماعی می‌شود. اما در مورد پاکسازی‌های بزرگ مسئله این بوده که اتهام می‌توانست از واقعیت مستقل شود. وقتی سیستم قضایی تنها مأموریتش تولید حقیقت مورد نیاز قدرت است، انسان بیشتر از این می‌ترسد که هر توضیحی درباره‌ی خودش هم بتواند علیه او استفاده شود. متاسفانه ایدئولوژی وقتی با جاه‌طلبی شخصی پیوند می‌خورد، می‌تواند تبدیل به مجوزی برای بازتعریف واقعیت شود.‌ چون دشمن ممکن است کسی باشد که حکومت به دلایلی تصمیم گرفته او را «دشمن» بداند. همین! او در جنگ جهانی دوم هم ناچار شد با واقعیت نظامی بسیار سختی روبه‌رو شود. تصمیم‌هایش فقط برای بقا بود. همین جاست که قضاوت درباره‌ی شخصیت تاریخی او سخت‌تر می‌شود، چون یک انسان می‌تواند هم‌زمان در یک زمینه تصمیم‌هایی بسیار مخرب بگیرد و در زمینه‌ای دیگر نقشی تعیین‌کننده در شکست نازیسم داشته باشد. البته فهم این تناقض، مانع ساده‌سازی تاریخ می‌شود. زندگی خصوصی استالین هم با سیاستش گره خورده بود. مرگ نادژدا آلیلوئیوا، رابطه‌اش با فرزندان، برخوردش با نزدیکان و حتی آدم‌هایی که زمانی در حلقه‌ی نزدیکش بودند، نشان می‌دهد آن خشونت عظیم به خانه هم رسیده بود. شاید همین بخش‌ها هست که کمک می‌کنند دیکتاتوری را بهتر بفهمیم. چیزی که بیشتر از همه موضوعات برایم تلخ‌تر بود: سرنوشت آدم‌هایی بود که خودشان در ساختن این دستگاه نقش داشتند و بعد قربانی همان دستگاه شدند. در نظامی که وفاداری از حقیقت مهم‌تر شود، هیچ وفاداری‌ای برای همیشه تضمین‌شده نیست. حتی رابطه‌ی استالین با لنین هم از همین زاویه قابل بحث هست. چون جانشینی سیاسی در حقیقت به معنای انتقال یک میراث فکری و نهادی هم هست. استالین درون ساختاری رشد کرد که پیش از او شکل گرفته بود، اما آن را به شیوه‌ی خودش تغییر داد و ظرفیت‌های اقتدارگرایانه‌اش را به سطحی دیگر رساند. این نکته مهم است که تاریخ را نمی‌توان با جمله‌ی «یک نفر آمد و همه‌چیز را خراب کرد» توضیح داد؛ افراد مهم‌اند، اما افراد درون نهادها، سنت‌ها و بحران‌هایی عمل می‌کنند که پیش از خودشان وجود داشته‌اند. در نهایت، چیزی که از کتاب رادزینسکی با قابل برداشت هست، یک نگرانی درباره‌ی انسان و قدرت بود. آدمی که به تدریج مطمئن می‌شود تشخیص خودش از خیر عمومی از زندگی و قضاوت دیگران مهم‌تر است، کم‌کم برای حذف مخالفت هم توجیه پیدا می‌کند. بعد دستگاهی ساخته می‌شود که این توجیه را از یک نفر می‌گیرد و به هزاران نفر منتقل می‌کند. برای همین، استالین، نمونه‌ی ترسناکی از لحظه‌ای است که سیاست، حقیقت و اخلاق را به یک مرکز واحد وابسته می‌کند. از آن لحظه به بعد، مشکل این است که چه تعداد انسان و چه تعداد نهاد، به او اجازه داده‌اند تشخیص شخصی یک نفر به معیار واقعیت تبدیل شود.

ادوارد رادزینسکی

این کتاب برای من از جایی جذاب شد که نیکلای دوم را از پشت عنوان «تزار» بیرون می‌آورد. وقتی نامه‌ها، یادداشت‌های روزانه و جزئیات زندگی‌اش را کنار اتفاقات بزرگ سیاسی می‌گذاریم، با آدمی روبه‌رو می‌شویم که گاهی دغدغه‌هایش آن‌قدر معمولی است که فراموش می‌کنیم صاحب یکی از بزرگ‌ترین قدرت‌های سیاسی زمان خودش بوده. همین تضاد برایم خیلی انسانی و در عین حال ناراحت‌کننده بود. نیکلای آدمی نیست که بتوانم به‌راحتی در دسته‌ی «حاکم شرور» قرارش بدهم. علاقه‌اش به خانواده، وابستگی‌اش به الکساندرا، توجهش به فرزندان و حتی بعضی عادت‌های روزانه‌اش باعث می‌شود یک آدم واقعی را ببینی؛ بعد همان آدم را در تصمیم‌های سیاسی‌اش می‌بینی و ناگهان همه‌چیز پیچیده می‌شود. رابطه‌اش با الکساندرا هم از آن چیزهایی بود که نمی‌توانستم بی‌تفاوت از کنارش بگذرم. آنها در فضای دربار، جنگ، بیماری و فشار سیاسی، نوعی پناه شخصی برای یکدیگر ساخته بودند. شاید همین نزدیکی باعث شده بود جهان بیرون را گاهی از زاویه‌ای ببینند که با تجربه‌ی مردم فاصله داشت. خانواده برایشان واقعیتی بسیار ملموس بود؛ جامعه‌ای که بیرون از آن خانواده زندگی می‌کرد، کم‌کم تبدیل به چیزی دور و مبهم شده بود. ماجرای تزارویچ الکسی و بیماری‌اش هم در ذهنم ماند. بیماری یک کودک می‌تواند یک خانواده را از درون متلاشی کند؛ حالا تصور کن این خانواده در رأس یک امپراتوری باشد و ترس از مرگ فرزند، پای راسپوتین و نفوذ او را به خصوصی‌ترین بخش زندگی‌شان باز کند. از اینجا راسپوتین تبدیل شد به نشانه‌ای از لحظه‌ای که ترس شخصی وارد تصمیم‌های عمومی می‌شود. از طرف دیگر، دفتر روزانه‌ی نیکلای برایم بسیار تکان‌دهنده بود. اینکه در کنار اتفاقات عظیمی مثل جنگ و انقلاب، از چیزهای کوچک روزانه می‌نویسد، یک حس عجیب ایجاد می‌کند. تاریخ دارد فرو می‌ریزد و زندگی شخصی او هنوز با ریتم معمول خودش جلو می‌رود. شاید انسان همیشه همین‌طور است؛ حتی وقتی جهان اطرافش در حال تغییر است، باز صبح از خواب بیدار می‌شود، غذا می‌خورد، با خانواده حرف می‌زند و سعی می‌کند روزش را ادامه دهد. هرچه به پایان نزدیک شدم، این جزئیات بیشتر برایم دردناک شد. سقوط از کاخ به زندان، سقوط تدریجی یک سبک زندگی بود. آدم‌هایی که زمانی حتی تصور نمی‌کردند کسی بتواند آنها را محدود کند، حالا درباره‌ی اتاق، غذا، رفت‌وآمد و ملاقات‌هایشان تصمیم دیگران تعیین می‌کرد. این تغییر جایگاه، شاید یکی از انسانی‌ترین بخش‌های کتاب باشد. من حتی در پایان هم نتوانستم نیکلای را صرفا قربانی ببینم. او قربانی یک انقلاب شد، اما پیش از آن خودش هم در ساختن جهانی که انقلاب علیه آن شکل گرفت، سهم داشت. همین دوگانگی برایم ارزشمند بود؛ کتاب مجبورم نمی‌کند یکی از این دو تصویر را انتخاب کنم.

ان اپلبوم

خواندنِ «گولاگ» اثر آن اپلباوم از آن تجربه‌هایی است که انگار وارد حافظه‌ای جمعی می‌شوی که سال‌ها زیر لایه‌های ترس، سانسور و فراموشی مدفون مانده بود. این کتاب فقط درباره‌ی یک نظام زندان نیست، بلکه درباره‌ی جهانی است که در آن انسان می‌تواند به‌سادگی از «شخص» به «پرونده»، از «زندگی» به «عدد» و از «حقیقت» به «اعتراف» تقلیل پیدا کند. اپلباوم با دقتی خیره‌کننده نشان می‌دهد که گولاگ صرفا یک سازوکار مجازات نبود، بلکه یکی از ستون‌های اصلی یک نظام سیاسی بود که بر حذف، ارعاب و بازسازی انسان بر اساس اراده‌ی قدرت بنا شده بود. آنچه در این کتاب تکان‌دهنده است، فقط وسعت خشونت نیست، بلکه نظم و عادی‌بودنی است که این خشونت در آن جا افتاده بود؛ گویی رنج، به بخشی از سازوکار روزمره‌ی حکومت تبدیل شده بود و همین، هولناک‌ترش می‌کرد. اپلباوم در این کتاب موفق می‌شود چیزی فراتر از تاریخ‌نگاری انجام دهد. او صرفا فهرست رویدادها و آمارها را ردیف نمی‌کند، بلکه از خلال روایت زندانیان، اسناد، خاطرات و تحلیل تاریخی، تصویری می‌سازد که هم مستند است و هم عمیقا انسانی. خواننده مدام میان دو احساس در نوسان می‌ماند: از یک‌سو با ذهنی درگیر فهم ساختار گولاگ روبه‌روست، و از سوی دیگر، ناچار است با رنج زیسته‌ی کسانی مواجه شود که در آن سیستم از پا افتادند، اما تمام نشدند. شاید مهم‌ترین دستاورد کتاب همین باشد که اجازه نمی‌دهد گولاگ به یک مفهوم انتزاعی یا یک نام تاریخی دور تبدیل شود؛ آن را به تجربه‌ای ملموس از گرسنگی، سرما، تحقیر، بی‌عدالتی و در عین حال مقاومت تبدیل می‌کند. یکی از چیزهایی که گولاگ را بسیار اثرگذار می‌کند، این است که اپلباوم تنها از خشونت فیزیکی نمی‌گوید، بلکه سازوکار روانی و اخلاقی این جهان را هم آشکار می‌کند. در چنین نظامی، ترس فقط یک واکنش نیست؛ ابزار اداره‌ی جامعه است. بی‌اعتمادی، سکوت، خودسانسوری و ازهم‌گسیختگی روابط انسانی، بخش مهمی از دوام این دستگاه‌اند. کتاب به‌خوبی نشان می‌دهد که چگونه یک حکومت می‌تواند با ساختن فضای هراس، نه فقط بدن‌ها، بلکه ذهن‌ها را هم در اختیار بگیرد. و این شاید یکی از مهم‌ترین هشدارهای کتاب برای امروز هم باشد: اینکه سرکوب همیشه با صدای بلند آغاز نمی‌شود؛ گاهی با عادت‌دادن انسان‌ها به سکوت، به بی‌تفاوتی، و به پذیرفتن امر غیرانسانی به‌عنوان «وضعیت عادی» شروع می‌شود. در عین حال، گولاگ فقط روایتی از سقوط اخلاقی یک نظام نیست؛ روایتی از ماندن انسان هم هست. در دل همین تاریکی، اپلباوم بارها به لحظه‌هایی اشاره می‌کند که نشان می‌دهد انسان حتی در بدترین شرایط نیز می‌تواند به شکلی حیرت‌انگیز برای کرامت، امید، همدلی و معنا مقاومت کند. همین حضور مداوم انسان در دل ویرانی است که کتاب را از یک متن صرفا سیاسی یا تاریخی فراتر می‌برد و به اثری درباره‌ی ماهیت انسان تبدیل می‌کند. خواندن این کتاب سخت است، چون نمی‌گذارد با خشونت تاریخ فاصله‌ی امنی بسازی. اما همین سختی، ارزش آن را چند برابر می‌کند. گولاگ یادآوری می‌کند که حافظه‌ی تاریخی، اگرچه دردناک است، اما ضروری است؛ چون فراموشی، معمولا اولین قدم برای تکرار فاجعه است. برای من هم، مهم‌ترین تاثیر این کتاب نه فقط دانستن درباره‌ی اردوگاه‌ها، بلکه فهمیدن این بود که چگونه یک ایدئولوژی می‌تواند با زبان نجات، عدالت یا پیشرفت، به سازوکاری برای نابودی انسان تبدیل شود. گولاگ کتابی است درباره‌ی این‌که وقتی قدرت از پاسخ‌گویی رها شود، چگونه می‌تواند رنج را به سیستم تبدیل کند و چگونه در نهایت، تاریخ رسمی همیشه همه‌چیز را نمی‌گوید؛ این خاطرات جان‌به‌در‌بردگان، این جزئیات کوچک و این صداهای به‌حاشیه‌رانده‌شده‌اند که تصویر واقعی را می‌سازند. به‌نظرم هرکس این کتاب را بخواند، بعد از آن دیگر به واژه‌هایی مثل آزادی، قانون، عدالت و کرامت انسانی با سادگی قبل نگاه نخواهد کرد. «گولاگ» از آن کتاب‌هایی است که فقط اطلاعات نمی‌دهد؛ وجدانِ خواننده را هم درگیر می‌کند. و شاید این، بزرگ‌ترین ارزشش باشد.

نادژدا ماندلشتام

نویسنده از آدم‌هایی حرف می‌زند که در شرایطی زندگی می‌کنند که یک کلمه، یک دوستی، یک شعر یا حتی یک رفت‌وآمد ساده می‌تواند پیامد داشته باشد. در چنین فضایی، قضاوت کردن آدم‌ها از بیرون خیلی آسان است. ما امروز می‌دانیم چه اتفاقی افتاده و چه کسی در سمت درست تاریخ ایستاده، اما انسانی که همان لحظه در آن ترس زندگی می‌کند، چنین دانشی ندارد. همین موضوع باعث شد بخش‌هایی از کتاب را با نوعی ناراحتی بخوانم. آدم‌هایی هستند که سکوت می‌کنند، فاصله می‌گیرند، خودشان را نجات می‌دهند یا برای حفظ موقعیتشان با قدرت کنار می‌آیند. نمی‌توانم به‌سادگی همه‌شان را محکوم کنم. ترس وقتی واقعی می‌شود، آدم را به تصمیم‌هایی می‌رساند که از بیرون حتی تصورشان هم سخت است. با این حال، کتاب اجازه نمی‌دهد این ترس تبدیل به عذر کامل شود. اینجا همان نقطه‌ی دشوار اخلاقی شکل می‌گیرد: فهمیدنِ دلیل یک رفتار با بخشیدنِ آن رفتار یکی نیست. رابطه‌ی نادژدا و اوسیپ هم برایم از همین منظر اهمیت پیدا کرد. در شرایطی که بسیاری از آدم‌ها مجبور بودند برای حفظ خودشان فاصله بگیرند، او تصمیم گرفت حافظه‌ی یک انسان دیگر را با خودش حمل کند. حفظ کردن شعرها، به خاطر سپردن جزئیات زندگی و نگه داشتن صدای کسی که دیگر حضور نداشت، کاری بود که شاید در ظاهر هیچ شباهتی به مبارزه نداشته باشد، اما برای من شکل بسیار شخصی‌تری از مقاومت بود. او نمی‌توانست جهان را تغییر دهد؛ می‌توانست نگذارد یک انسان به‌طور کامل از جهان حذف شود. چیزی که در روایت ماندلشتام دوست داشتم، همین فاصله گرفتن از قهرمان‌سازی بود. او انسان‌ها را موجودات یک‌دست و شجاع نشان نمی‌دهد. ضعف، ترس، حسادت، وفاداری، خودخواهی و فداکاری کنار هم قرار دارند. آدمی که در یک لحظه می‌ترسد، ممکن است در لحظه‌ای دیگر کاری از روی شجاعت انجام دهد. این پیچیدگی برایم خیلی واقعی‌تر از روایت‌هایی بود که در آنها آدم‌ها از ابتدا می‌دانند باید چه کنند. کتاب درباره‌ی روشنفکران است، اما مسئله‌ی اصلی‌اش مسئولیت انسان در برابر حقیقت بود. وقتی دروغ به بخشی از زندگی روزمره تبدیل می‌شود، راست گفتن انتخابی است که ممکن است برایش هزینه بدهی. همین‌جا ارزش حافظه هم برایم جدی‌تر شد. فراموش کردن گاهی نتیجه‌ی ترس، مصلحت یا فشار است. به همین دلیل به نظرم کسی که چیزی را به یاد می‌سپارد، در برابر تحریف شدن آن هم مسئولیتی قبول می‌کند. حتی عنوان کتاب برایم بعد از خواندنش معنای دیگری پیدا کرد. امیدی که اینجا وجود دارد گاهی خیلی کوچک‌تر از این حرف‌هاست: اینکه هنوز بتوانی به کسی وفادار بمانی، هنوز چیزی را درست به خاطر بیاوری، هنوز دروغی را که همه پذیرفته‌اند حقیقت صدا نزنی. برای من ارزش «امید علیه امید» در همین نگاه انسانی است؛ کتاب نشان می‌دهد گاهی اخلاق در همان لحظه‌ای است که هیچ‌کس تشویقت نمی‌کند، هیچ تضمینی برای آینده نداری و با این حال تصمیم می‌گیری چیزی را که می‌دانی درست است، به خاطر ترس از دست ندهی.

ویکتور شبشتین

چیزی که از این کتاب برایم عجیب ماند، این بود که تاریخِ ۱۹۸۹ با وجود تمام اهمیت سیاسی‌اش، در نهایت از آدم‌های معمولی تشکیل شده است؛ آدم‌هایی که صبح سر کار می‌رفتند، شب به خانه برمی‌گشتند و احتمالا هیچ‌وقت فکر نمی‌کردند در طول زندگی‌شان شاهد فرو ریختن نظمی باشند که از کودکی آن را بخشی از واقعیت جهان تصور کرده بودند. همین مسئله باعث شد خیلی از اتفاقات کتاب را شخصی‌تر از چیزی که انتظار داشتم دنبال کنم. در بعضی قسمت‌ها بیشتر از رهبران، به مردمی فکر می‌کردم که سال‌ها یاد گرفته بودند چطور با ترس زندگی کنند. این‌ مسئله برای من از خودِ سقوط جالب‌تر بود. از طرفی، نقش گورباچف و تصمیم‌هایش مدام این فکر را در ذهنم می‌آورد که گاهی سرنوشت یک نظام به تصمیم آدم‌هایی وابسته می‌شود که خودشان هم نمی‌دانند دارند آخرین صفحه‌ی یک دوره را ورق می‌زنند. تاریخ بعدها برای همه‌چیز اسم و تاریخ دقیق پیدا می‌کند، ولی آدم‌هایی که درون آن زندگی می‌کنند معمولا چنین وضوحی ندارند. اما درباره‌ی اروپای شرقی، تفاوت تجربه‌ی کشورها بود. همه‌چیز را نمی‌شود زیر عنوان «انقلاب ۱۹۸۹» جمع کرد؛ لهستان، مجارستان، آلمان شرقی، چکسلواکی و رومانی هرکدام مسیر و فضای انسانی خودشان را داشتند. همین تفاوت‌ها باعث می‌شود بفهمیم فروپاشی یک ساختار سیاسی الزاما یک اتفاق یک‌شکل نیست و هر جامعه گذشته‌ی خودش را با خود به لحظه‌ی تغییر می‌آورد. ما همیشه تصور می‌کنیم آدم‌ها یا مخالف‌اند یا موافق، در حالی که زندگی واقعی پر از آدم‌هایی است که هم ناراضی‌اند، هم می‌ترسند، ولی ته دلشان آرزوی تغییر دارند. شاید همین خاکستری بودن آدم‌هاست که روایت شبشتین را برایم باورپذیرتر می‌کند. و بعد به خودِ آزادی می‌رسیم. چیزی که پیش از آن بیشتر شبیه یک آرزو بوده، بعد از رسیدنش تبدیل به مسئولیت می‌شود. دیگر نمی‌توانی همه‌چیز را به حکومت قبلی نسبت بدهی؛ باید انتخاب کنی و جواب انتخابت را هم بدهی. شاید ما امروز به گذشته نگاه می‌کنیم و سقوط آن نظام‌ها را اجتناب‌ناپذیر می‌بینیم، اما برای کسی که آن روزها را زندگی می‌کرد، هیچ‌چیز اجتناب‌ناپذیر نبود.

لودمیلا اولیتسکایا

روایتی درباره‌ی چگونگی عبور تاریخ از میان آدم‌هاست. اولیتسکایا با رفت‌وآمد میان زندگی نورا و گذشته‌ی پدربزرگش، یعقوب، چند نسل را کنار هم می‌گذارد؛ نامه‌ها، خاطرات و زندگی روزمره کم‌کم نشان می‌دهند که اتفاقات بزرگ سیاسی چطور وارد خصوصی‌ترین بخش‌های زندگی می‌شوند. چیزی که بیشتر با آن ارتباط گرفتم، رابطه‌ی نورا با گذشته بود. او دارد بخشی از خودش را از میان زندگی آدمی که پیش از او زیسته پیدا می‌کند. خانواده در این کتاب هم حافظه است، هم میراث و گاهی زخمی که بی‌آنکه انتخابش کرده باشیم، با خودمان حمل می‌کنیم. به نظرم نقطه قوت اولیتسکایا همین نگاه انسانی اوست. چون تاریخ را از زندگی کسانی می‌بینیم که مجبور شده‌اند با پیامدهایش زندگی کنند.

سوزان نیمن

و اما شاهکار نیمن، فراتر از یک مطالعه‌ی فلسفی خشک، شبیه به یک مواجهه‌ی بی‌واسطه با بنیادی‌ترین هراس‌های بشری بود که در لفافه‌ی کلمات متفکران بزرگ پیچیده شده است. نیمن در این اثر درخشان ادعایی جسورانه را مطرح می‌کند: اینکه محرک اصلی تفکر مدرن، نه پرسش‌های انتزاعی درباره‌ی چیستی جهان، بلکه تلاش برای درک و هضم مفهوم «شر» بوده است. خواندن این کتاب باعث شد بفهمم که تاریخ فلسفه در واقع تاریخ تلاش‌های ماست برای اینکه بفهمیم چطور می‌توان در جهانی که در آن فجایع بی‌معنا رخ می‌دهند، همچنان به زندگی و اخلاق باور داشت. نیمن، ما را از زلزله‌ی لیسبون در قرن هجدهم که پایه‌های الهیات سنتی را لرزاند، به سمت فاجعه‌ی آشویتس در قرن بیستم می‌برد که اساسا تعریف ما از «انسان» و «مسئولیت» را دگرگون کرد. او فیلسوفان را به دو جبهه‌ی بزرگ تقسیم می‌کند: آن‌ها که معتقد بودند جهان نظمی عقلانی دارد و ما باید جایگاه شر را در این نظم پیدا کنیم، و آن‌ها که شر را زخمی درمان‌ناپذیر بر پیشانی هستی می‌دیدند که هیچ توجیهی را برنمی‌تابد. در طول خواندن این متن حجیم و عمیق، بارها به این فکر کردم که چقدر نگاه ما به مفاهیمی مثل پیشرفت و عقلانیت، زیر سایه‌ی سنگین فجایعی است که قادر به توضیحشان نیستیم. این کتاب به من آموخت که شر، صرفا یک دسته‌بندی اخلاقی نیست، بلکه مرزی است که توانایی فهم ما را به چالش می‌کشد. مواجهه با آرای لایب‌نیتس، کانت، نیچه و هانا آرنت در این کتاب، برای من مثل چیدن قطعات پازلی بود که در نهایت تصویری از «تنهایی انسان مدرن» را ترسیم می‌کرد؛ انسانی که دیگر نمی‌تواند شیطان یا قضا و قدر را مسئول رنج‌هایش بداند و باید با این حقیقت هولناک روبرو شود که شر، نه در نیروهای ماورایی، بلکه در بطن تصمیمات و سکوت‌های خود او نهفته است. «شر در اندیشه مدرن» از آن دست کتاب‌هایی است که پس از بستن آخرین صفحه‌اش، دیگر نمی‌توانید به همان سادگی قبل به اخبار فجایع یا رنج‌های پیرامونتان نگاه کنید؛ این کتاب سلیقه‌ی فکری شما را ارتقا می‌دهد و یادتان می‌دهد که فلسفه، نه بازی با کلمات، بلکه تلاشی جان‌فرسا برای یافتن معنا در ویرانه‌های تاریخ است. ترجمه‌ی محسن نیک‌بخت‌ هم در این میان نقشی کلیدی ایفا کرده است؛ او توانسته است آن لحن روایی و در عین حال تحلیلی سوزان نیمن را به فارسی‌ استواری برگرداند که نه از دقت فلسفی‌اش کاسته شده و نه از کشش داستانی‌اش؛ چرا که نیمن تاریخ فلسفه را مثل یک رمان پرتعلیق روایت می‌کند.

هانا آرنت

هانا آرنت، شخصی را مقابل ما می‌گذارد که برای فهم جنایتی در این ابعاد، نمی‌توان به یک هیولای استثنایی تبدیلش کرد؛ او در ساختاری اداری کار می‌کند، دستور می‌گیرد، وظیفه‌اش را انجام می‌دهد و در تمام این مسیر، توان ایستادن و فکر کردن درباره‌ی معنای کاری را که انجام می‌دهد از دست می‌دهد. مسئله‌ی «ابتذال شر» هم دقیقا از همین‌جا می‌آید؛ آرنت درباره‌ی شخصی حرف می‌زند که می‌تواند در انجام شرورانه‌ترین اعمال، فاقد عمق فکری و تخیل اخلاقی باشد. شخصی که خیلی راحت خودش را پشت جمله‌هایی مثل «من فقط وظیفه‌ام را انجام می‌دادم» پنهان می‌کند و شاید خطرناک‌ترین لحظه همان جایی باشد که انسان دیگر خودش را صاحب انتخاب‌هایش نمی‌بیند. آرنت در اینجا تأکیدش این است که ناتوانی در اندیشیدن به معنای بی‌گناهی نیست. مسئله این است که انسان در چه لحظه‌ای خودش از قضاوت کردن دست می‌کشد. وقتی دیگر درباره‌ی درست و غلط فکر نمی‌کنیم و فقط به جای آن، به درست انجام دادنِ وظیفه فکر می‌کنیم، ممکن است مرزهای اخلاقی بدون اینکه حتی متوجه باشیم جابه‌جا شوند. حتی خود دادگاه هم در نگاه آرنت مسئله‌ای ساده نیست؛ محاکمه باید هم عدالت را درباره‌ی یک فرد اجرا کند و هم با جنایتی روبه‌رو شود که قالب‌های معمول حقوقی برایش کافی نیستند. کتاب مدام میان تاریخ، اخلاق و حقوق حرکت می‌کند و اجازه نمی‌دهد با یک پاسخ ساده از کنار مسئولیت فردی بگذریم.

لارنس دارل

اسکندریه را در این چهار کتاب فقط به‌ عنوان یک شهر نمی‌توان دید؛ کم‌کم حس کردم خود شهر یکی از شخصیت‌های اصلی داستان است. شهری گرم، شلوغ، چندفرهنگی و پر از آدم‌هایی که هرکدام با گذشته، میل و راز خودشان وارد زندگی دیگری می‌شوند. دارل کاری می‌کند که خیابان‌ها، دریا، گرما و فضای شهر فقط پس‌زمینه نباشند؛ انگار آدم‌ها تا حدی محصول همین محیط‌اند و هرچه بیشتر در اسکندریه می‌مانند، بیشتر در پیچیدگی آن حل می‌شوند. بعد، مسئله‌ی عشق خودش را نشان می‌دهد؛ اما نه آن عشقی که بتوان برایش یک تعریف روشن پیدا کرد. در «جاستین» فکر می‌کنیم آدم‌ها را شناخته‌ایم، به رابطه‌ها معنا می‌دهیم و حتی برای رفتارشان دلیل پیدا می‌کنیم. بعد «بالتازار» می‌آید و تقریبا همان واقعیت را از زاویه‌ای دیگر می‌شکند. آدمی که تصور می‌کردیم می‌شناسیم، ناگهان انگیزه‌ای دیگر دارد و رابطه‌ای که برایمان واضح بود، شکل دیگری پیدا می‌کند. این تغییر دیدگاه، کم‌کم به خودمان شک می‌کنیم که نکند ما همیشه دیگران را نه آن‌طور که هستند، بلکه آن‌طور که می‌توانیم بفهمیم، دوست داریم. در «مانت‌اُلیو» لایه‌ی دیگری وارد می‌شود: سیاست. همان آدم‌ها و همان روابط، این بار در بستری قرار می‌گیرند که پای دیپلماسی، منافع سیاسی و مناسبات قدرت وسط است. ناگهان می‌بینیم آنچه در ابتدا یک داستان شخصی و عاشقانه به نظر می‌رسید، با جهانی بزرگ‌تر ارتباط داشته است. همین تغییر زاویه برایم جذاب بود؛ اینکه زندگی خصوصی انسان‌ها هیچ‌وقت کاملاً خصوصی نمی‌ماند و گاهی سیاست بدون اینکه اجازه بگیریم وارد روابط، انتخاب‌ها و حتی احساساتمان می‌شود. اما «کلیا» برای من نقطه‌ای بود که چهارگانه از شناخت دیگران به شناخت خود می‌رسد. زمان گذشته و آدم‌ها دیگر همان آدم‌های قبلی نیستند. چیزی که زمانی عشق به نظر می‌رسید، شکل دیگری پیدا کرده و بعضی زخم‌ها دیگر مثل گذشته درد نمی‌کنند. اینجا فهمیدم شاید دارل نمی‌خواهد فقط بگوید «حقیقت نسبی است»؛ می‌خواهد نشان دهد خودِ ما هم با گذشت زمان تغییر می‌کنیم و بنابراین حقیقتی که درباره‌ی گذشته‌مان می‌گوییم، از آدمی به آدم دیگر و از زمانی به زمان دیگر تغییر خواهد کرد. و این شاید شخصی‌ترین چیزی بود که از خواندن چهارگانه گرفتم: آدم‌ها را نمی‌شود یک‌بار برای همیشه شناخت. ممکن است سال‌ها کسی را دوست داشته باشی، از او متنفر شوی، درباره‌اش قضاوت کنی و بعد با یک تکه‌ی تازه از گذشته‌اش بفهمی که تمام این مدت فقط بخشی از او را دیده‌ای. دارل این ناتوانی در شناخت کامل دیگری را نه یک نقص، بلکه بخشی از ماهیت رابطه‌ی انسانی می‌داند. حقیقت در این کتاب یک شیء پنهان نیست که بالاخره پیدایش کنیم؛ چیزی است که هر بار از زاویه‌ای تازه شکل می‌گیرد. شاید به همین دلیل، بعد از چهار جلد دیگر نمی‌توانستم خودم را صرفا خواننده‌ی داستان بدانم. من هم بخشی از این بازی زاویه‌ها شده بودم. هر بار که فکر می‌کردم فهمیده‌ام چه اتفاقی افتاده، کتاب مجبورم می‌کرد برداشت قبلی‌ام را پس بگیرم. و این برای من جذاب‌ترین تجربه‌ی چهارگانه بود: اینکه کتاب نه‌تنها شخصیت‌هایش، بلکه قضاوت‌های خواننده را هم وارد داستان می‌کند.

آنتونیو گرامشی

✍🏻پروژه دفترهای زندان از آنتونیو گرامشی (مجموعه ۸جلدی) خواندن هشت جلد دفترهای زندان برای من بیشتر شبیه دنبال کردن ذهن انسانی بود که در شرایطی ساخته شده بود تا اندیشیدن را از او بگیرد، اما درست در همان شرایط، اندیشه را به تنها امکان مقاومتش تبدیل کرد. گرامشی در زندان صرفا درباره‌ی سیاست نمی‌نویسد؛ از تاریخ، فرهنگ، زبان، آموزش، روشنفکران، ادبیات، مذهب، دولت و حتی شیوه‌ای که مردم جهان را در ذهن خودشان می‌سازند حرف می‌زند. همین گستردگی باعث می‌شود دفترهای زندان را نتوان فقط یک متن سیاسی یا مارکسیستی دانست؛ با نوعی تلاش مداوم برای فهمیدن سازوکار جامعه روبه‌رو هستیم. چیزی که در تمام این هشت جلد برایم پررنگ‌تر شد، وسواس گرامشی نسبت به مفهوم هژمونی بود؛ اینکه قدرت فقط با زور حکومت نمی‌کند. بخش مهم‌تری از قدرت زمانی شکل می‌گیرد که یک نظم اجتماعی بتواند ارزش‌ها و باورهای خودش را آن‌قدر طبیعی جلوه دهد که انسان‌ها بدون اینکه مجبور باشند، همان چیزهایی را بخواهند و باور کنند که آن نظم از آنها انتظار دارد. این نگاه، سیاست را از ساختمان دولت بیرون می‌آورد و وارد مدرسه، خانواده، زبان، روزنامه، ادبیات و زندگی روزمره می‌کند. به همین دلیل، مفهوم روشنفکر نزد گرامشی برایم یکی از جذاب‌ترین بخش‌های مجموعه بود. روشنفکر در نگاه او صرفا کسی نیست که کتاب می‌خواند یا درباره‌ی مسائل نظری می‌نویسد؛ مسئله این است که هر گروه و هر جامعه چگونه اندیشه‌ی خودش را تولید می‌کند و چه کسانی در شکل دادن به فهم عمومی نقش دارند. اینجا اندیشیدن دیگر یک فعالیت شخصی و منزوی نیست؛ تبدیل به مسئولیت اجتماعی می‌شود. از طرف دیگر، هرچه جلوتر رفتم، بیشتر احساس کردم گرامشی برخلاف تصویری که گاهی از یک نظریه‌پرداز سیاسی ساخته می‌شود، به پیچیدگی جهان بی‌اعتنا نیست. او بارها از ساده‌سازی فاصله می‌گیرد و نشان می‌دهد تغییر اجتماعی چیزی نیست که فقط با یک تصمیم سیاسی یا یک شورش ناگهانی اتفاق بیفتد. ساختارها، فرهنگ، تاریخ و عادت‌های فکری به هم گره خورده‌اند و همین تغییر را دشوار می‌کند.  مفهوم جنگ موضعی برای من دقیقا از همین منظر اهمیت پیدا کرد: تغییر واقعی گاهی نه در یک لحظه‌ی انفجاری، بلکه در فرایندی طولانی و فرساینده اتفاق می‌افتد. دفترهای زندان البته کتابی نیست که همیشه آسان خوانده شود. تکرار بعضی مفاهیم، یادداشت‌های ناتمام، بازگشت دوباره به موضوعات و ماهیت پراکنده‌ی نوشته‌ها باعث می‌شود خواندن مجموعه به صبر زیادی احتیاج داشته باشد. گاهی حتی احساس می‌کردم گرامشی به جای اینکه یک نظریه را تمام کند، آن را رها می‌کند تا از زاویه‌ای دیگر دوباره به سراغش بیاید. اما همین شکل ناتمام، بخشی از جذابیت مجموعه هم هست؛ ما با یک دستگاه فکری کاملا بسته مواجه نیستیم، بلکه با ذهنی روبه‌رو هستیم که دائما در حال آزمودن، اصلاح کردن و دوباره فکر کردن است. و شاید همین مسئله برای من مهم‌ترین چیزی بود که از هشت جلد باقی ماند: قدرت واقعی فقط در توانایی تغییر دادن دیگران نیست؛ در توانایی تعریف کردن واقعیتی است که دیگران در آن زندگی می‌کنند. گرامشی کاری می‌کند نسبت به چیزهایی که تا پیش از آن بدیهی به نظر می‌رسیدند، دوباره سؤال کنیم؛ چرا چیزی را طبیعی می‌دانیم؟ چه کسی این «طبیعی بودن» را ساخته؟ چرا بعضی ایده‌ها عقل سلیم به نظر می‌رسند و بعضی دیگر افراطی؟ بعد از تمام کردن هر هشت جلد، بیشتر از اینکه احساس کنم مجموعه‌ای از پاسخ‌ها گرفته‌ام، حس کردم کیفیت سؤال پرسیدنم تغییر کرده است. و شاید ارزش اصلی دفترهای زندان برای من همین باشد: کتابی که به جای اینکه جهان را برایت توضیح دهد، وادارت می‌کند به چیزهایی که فکر می‌کردی توضیحشان را می‌دانی، دوباره و از ابتدا نگاه کنی.

ژان پل سارتر

«سن عقل»‌ نخستین جلد از سه‌گانه‌ی «راه‌های آزادی» صرفاً یک رمان نیست، بلکه میدانی است برای آزمون و نمایش زنده‌ی مفاهیم فلسفی، به‌ویژه در باب آزادی، انتخاب، مسئولیت، و ماهیت وجود انسان در دنیایی پرتنش و در آستانه‌ی بحران. این اثر، که در روزهای پرفشارِ ژوئن ۱۹۳۹ رخ می‌دهد، پیش از آنکه به جزئیات پیرنگ داستانی بپردازد، تلاشی است برای فهمیدن اینکه انسان در مواجهه با انتخاب‌های سرنوشت‌ساز، چگونه خود را می‌سازد و چگونه پیامدهای آن انتخاب‌ها او را تعریف می‌کنند. در هسته‌ی اصلی «سن عقل» مفهوم آزادی رادیکال قرار دارد؛ آزادی‌ای که سارتر آن را نه به معنای فقدان محدودیت، بلکه به مثابه بار سنگین و ناگزیر انتخاب تعریف می‌کند. شخصیت محوری، ماتیو دلماس، استاد فلسفه‌ای که خود را پیرو اندیشه‌های آزادی‌بخش می‌داند، در اوایل رمان به دنبال حفظ همین آزادی ظاهری و گریز از قید و بندهای مرسوم زندگی است. اما پیش‌آمدی کاملاً ملموس و مادی، بارداری ناخواسته‌ی نامزدش، مارسل، او را در نقطه‌ی تلاقی با واقعیتی قرار می‌دهد که تمام تئوری‌هایش را به چالش می‌کشد. اینجاست که سارتر نشان می‌دهد انسان محکوم به آزادی است؛ یعنی نمی‌تواند از انتخاب شانه خالی کند، حتی انفعال و عدم تصمیم‌گیری، خود انتخابی است با پیامدهای خاص خود. ماتیو برای فرار از مسئولیت این وضعیت، ناچار به جستجوی راه‌حل‌هایی چون سقط جنین می‌شود، که این خود او را درگیر زنجیره‌ای از انتخاب‌های دیگر و پیچیده‌تر می‌کند. این کشمکش، ما را به مفهوم مسئولیت رهنمون می‌سازد. از دیدگاه اگزیستانسیالیستی سارتر، آزادی نه تنها حق انتخاب، بلکه پذیرش کامل پیامدهای آن انتخاب است. ماتیو در تلاش برای حفظ آزادی خود، ناخواسته به دام مسئولیت سنگین‌تری می‌افتد. او این را درمی‌یابد که هر انتخاب، او را در مسیری قرار می‌دهد که دیگر راه بازگشتی به وضعیت پیشین نیست. این درک، اضطرابی عمیق را در او برمی‌انگیزد؛ اضطرابی که سارتر آن را «آنگوئس» (Angoisse) یا همان اضطراب اگزیستانسیال می‌نامد. این اضطراب، نتیجه‌ی آگاهی به آزادی مطلق و تنهایی انتخاب در جهانی بی‌هدف است. در بطن این مبارزه، پدیده‌ی بدبینی، خود را نشان می‌دهد. ماتیو، و بسیاری از شخصیت‌های دیگر، در لحظاتی از خودفریبی و گریز از پذیرش مسئولیت کامل انتخاب‌هایشان رنج می‌برند. آن‌ها سعی می‌کنند خود را در قالب نقش‌های از پیش تعیین شده (مانند فیلسوف منتقد جامعه، یا فردی که قربانی شرایط است) پنهان کنند. ماتیو با تکیه بر ایده‌های انتزاعی خود، سعی در توجیه رفتارهایش دارد، اما موقعیت، او را مجبور به رویارویی با تناقضات درونی‌اش می‌کند. بدبینی، روشی است برای انکار آزادی و خودساختگی، و پناه بردن به جبر یا تقدیر، که انسان را از سنگینی بار خود بودن رهایی می‌بخشد. اما «سن عقل» تنها به کاوش در درون فرد نمی‌پردازد؛ این اثر، نقش دیگری را نیز در شکل‌گیری هویت و تجربه‌ی ما برجسته می‌سازد. مارسل، نامزد ماتیو، تنها یک شخصیت داستانی نیست، بلکه او «دیگری» است که وجود ماتیو را به چالش می‌کشد و او را مجبور به بازنگری در خود می‌کند. نگاه، قضاوت، و انتظارات مارسل، بر تصمیمات ماتیو تأثیر می‌گذارند و او را در مواجهه با جنبه‌هایی از واقعیت که پیش از این نادیده گرفته بود، قرار می‌دهند. این تعامل با دیگری، در عین حال که می‌تواند موجب خودشناسی شود، خود بخشی از چالشِ آزادی است، زیرا انسان در جامعه و در نسبت با دیگران زندگی می‌کند. در نهایت، سارتر «سن عقل» را در بستری تاریخی و پرتنش قرار می‌دهد: آستانه‌ی جنگ جهانی دوم. این فضای پر از اضطراب، به طور نمادین، وضعیت انسان مدرن را در جهانی که به سوی پوچی و خشونت پیش می‌رود، بازتاب می‌دهد. انتخاب‌های فردی، هرچند به ظاهر کوچک، در چنین جهانی از اهمیت مضاعفی برخوردار می‌شوند، چرا که پیامدهای آن‌ها می‌تواند فراتر از دایره‌ی شخصی رفته و دامنه‌ی گسترده‌تری بیابد. شخصیت‌ها در این رمان، در حال جستجوی معنا در جهانی هستند که به نظر می‌رسد هیچ معنای از پیش تعیین شده‌ای ندارد. آن‌ها در مواجهه با پوچی، تلاش می‌کنند تا با انتخاب‌های خود، مسیری برای خود بسازند، حتی اگر این مسیر پر از تردید، اضطراب، و مواجهه با بدبینی باشد.

لویی فردینان سلین

سلین از همان ابتدا آدم را وارد جهانی می‌کند که در آن تقریبا هیچ‌چیز آن‌طور که باید نیست؛ جنگ، استعمار، فقر، کار، عشق و حتی خود انسان، همه در معرض یک نگاه بی‌اعتماد و بی‌رحم قرار می‌گیرند. فردینان باردامو از جنگ شروع می‌کند و در مسیرش از آفریقا و آمریکا تا حاشیه‌های پاریس می‌گذرد؛ اما این سفر، سقوط تدریجی توهمات او درباره‌ی انسان و جهان است. نویسنده تقریبا هیچ فرصتی به خودش نمی‌دهد که از این تاریکی فاصله بگیرد. او آدم‌ها را در موقعیت‌هایی قرار می‌دهد که تمام ادعاهای اخلاقی، تمدنی و انسانی‌شان را بی‌اعتبار می‌کند. سرباز، کارگر، سرمایه‌دار، استعمارگر و حتی آدم معمولی، وقتی پای منفعت و بقا وسط می‌آید، آن‌قدرها هم از هم فاصله ندارند. اما خودِ زبان سلین تلخ‌تر از محتوا بود. جمله‌ها انگار آرام نمی‌نشینند؛ مدام می‌پرند، می‌پیچند، طعنه می‌زنند و دوباره به همان زخم برمی‌گردند. لحن عامیانه و عصبی او باعث می‌شود روایت بیشتر شبیه حرف زدن آدمی است که آن‌قدر از دیدن جهان خسته شده که دیگر حوصله‌ی مؤدب بودن درباره‌اش را ندارد. طنز سیاه کتاب هم دقیقا از همین‌جا می‌آید؛ گاهی آن‌قدر به یک موقعیت می‌خندی که چند ثانیه بعد متوجه می‌شوی چیزی که خنده‌دار بوده، در واقع وحشتناک است. باردامو برای من قهرمان قابل‌تحسینی نیست و اتفاقا قرار هم نیست باشد. ترسو است، متناقض است، گاهی خودخواه است و خیلی وقت‌ها فقط تلاش می‌کند از مخمصه‌ای به مخمصه‌ی بعدی برسد. اما همین باعث می‌شود روایتش انسانی‌تر باشد. او می‌خواهد بفهمد چطور می‌شود در جهانی که چندان میلی به انسان بودن ندارد، زنده ماند. البته همین بی‌رحمی مداوم گاهی برای من خسته‌کننده شد. وقتی تقریبا هیچ نقطه‌ی امنی برای امید، اعتماد یا حتی آرامش وجود ندارد، بعضی بخش‌ها به‌جای اینکه بیشتر تکان‌دهنده باشند، به تدریج اثر اولیه‌شان را از دست می‌دهند. اما حتی در این لحظات هم زبان سلین اجازه نمی‌دهد کتاب کاملا بی‌اثر شود.

یوهان ولفگانگ فون گوته

این کتاب روایتی درباره‌ی ساخته‌شدن تدریجی یک انسان است. ویلهلم در ابتدای مسیر هنوز خودش را نمی‌شناسد و تصورش از زندگی بیشتر تحت تأثیر میل، خیال و شور جوانی است؛ به‌خصوص شیفتگی‌اش به تئاتر که در ابتدا برایش چیزی فراتر از یک علاقه‌ی ساده است و بخشی از هویتی را که می‌خواهد برای خودش بسازد، شکل می‌دهد. اما هرچه جلوتر می‌رود، آدم‌ها، تجربه‌ها و موقعیت‌هایی که با آن‌ها روبه‌رو می‌شود، کم‌کم فاصله‌ی میان تصویری که از خودش ساخته و کسی را که واقعاً می‌تواند باشد، آشکار می‌کنند. اهمیت رمان هم دقیقا در همین شدن است. تربیت در اینجا فرآیندی است که طی آن انسان یاد می‌گیرد خودش را در نسبت با جهان تعریف کند. ویلهلم قرار است بفهمد چگونه باید زندگی کند، چه چیزهایی را باید رها کند، در برابر دیگران چه مسئولیتی دارد و استعدادهای شخصی‌اش را چگونه از یک میل خام به چیزی پخته‌تر تبدیل کند. هشت بخش کتاب هم باعث شده این تغییر ناگهانی اتفاق نیفتد. زندگی ویلهلم پر از مسیرهای فرعی، آدم‌های مختلف، شکست‌ها، دلبستگی‌ها و موقعیت‌هایی است که بعضی وقت‌ها حتی بی‌ربط به نظر می‌رسند، اما در مجموع تصویری از شکل‌گیری تدریجی شخصیت او می‌سازند. اینجا گوته اجازه می‌دهد خود زندگی به بخشی از فرآیند تربیت تبدیل شود. ویلهلم باید مدتی زندگی کند تا بتواند این سؤال را جدی‌تر بفهمد. هنر هم در این میان جایگاه مهمی دارد. تئاتر برای ویلهلم در ابتدا راهی برای بیان خودش و فرار از زندگی معمولی است، اما مواجهه‌ی طولانی او با هنر باعث می‌شود معنای آن برایش تغییر کند. هنر دیگر فقط محلی برای رؤیاپردازی نیست؛ می‌تواند وسیله‌ای برای شناخت خود، شناخت دیگران و حتی فهم جامعه باشد. همین تغییر نگاه برای من جذاب بود، چون نشان می‌دهد یک علاقه‌ی شخصی زمانی ارزش پیدا می‌کند که بتواند انسان را از خودش فراتر ببرد. از طرف دیگر، رمان کم‌کم مسئله‌ی مسئولیت اجتماعی را وارد همین مسیر فردی می‌کند. آدم شدن فقط رسیدن به یک آرامش درونی یا کشف استعدادهای شخصی نیست. انسان در نهایت در جهانی زندگی می‌کند که دیگران هم در آن حضور دارند و رشد فردی وقتی کامل‌تر می‌شود که نسبت آدم با این جهان هم روشن‌تر شود. اینجاست که مفهوم اشرافیت روح برای من معنای جالبی پیدا می‌کند؛ نوعی کیفیت درونی که از خودخواهی صرف فاصله می‌گیرد و انسان را به مسئولیت، انضباط و فهم دیگران نزدیک می‌کند. با این حال، حجیم بودن رمان چیزی نیست که بتوان به‌سادگی از کنارش گذشت. بعضی مسیرها و گفت‌وگوها برای من طولانی شدند و گاهی حس می‌کردم گوته بیش از آنکه عجله‌ای برای پیش بردن داستان داشته باشد، می‌خواهد اجازه بدهد ایده‌هایش در ذهن خواننده ته‌نشین شوند. اما شاید همین کندی با ماهیت اثر تناسب داشته باشد؛ رمانی که درباره‌ی تربیت است، خودش هم از خواننده صبر می‌خواهد.

ایوان تورگنیف

داستان از جایی شروع‌ می‌شود که لاورتسکی بعد از تجربه‌ی یک ازدواج شکست‌خورده و خیانت همسرش، به ملک خانوادگی برمی‌گردد و تلاش می‌کند زندگی‌اش را از نو مرتب کند. آشنایی با لیزا دوباره چیزی را در او زنده می‌کند که تصور می‌کرد دیگر از دست رفته است؛ اما این بار مسئله فقط رسیدن یا نرسیدن به یک عشق نیست، گذشته مدام خودش را به زمان حال تحمیل می‌کند. فضای رمان برای من به اندازه‌ی خود داستان اهمیت داشت. خانه، باغ، موسیقی، سکوت و طبیعت در همه آثار تورگنیف صرفا تزئین نیستند؛ انگار عواطف شخصیت‌ها در همین فضاها جریان پیدا می‌کنند. چیزی که در همیشهدر  قلم تورگنیف دوست دارم، همین آرامش ظاهری است. اتفاقات با هیاهو پیش نمی‌روند؛ بسیاری از مهم‌ترین تغییرات در سکوت، نگاه‌ها و مکث‌های شخصیت‌ها اتفاق می‌افتند. حتی عشق لاورتسکی و لیزا بیشتر از آنکه پرشور و نمایشی باشد، حالتی آرام و محتاط دارد؛ انگار هر دو می‌دانند خوشبختی چیزی نیست که بتوان با اطمینان در اختیارش گرفت. با این حال، باید بگویم بخش‌هایی از کتاب، مخصوصا مقدمه‌ی طولانی و معرفی پیشینه‌ی خانواده‌ها، برای من کند پیش رفت و آن ارتباط فوری را با داستان ایجاد نکرد. اما هرچه به رابطه‌ی لاورتسکی و لیزا نزدیک‌تر شدم، این کندی برایم قابل‌تحمل‌تر شد و فضای احساسی رمان خودش را پیدا کرد. در انتها تورگنیف خیلی آرام نشان می‌دهد که بعضی فرصت‌ها وقتی بالاخره به زندگی ما می‌رسند، شاید دیگر زمان مناسبی برایشان باقی نمانده باشد. و شاید همین آشیانه جایی باشد که آدم به آن برمی‌گردد، برای یادآوری اینکه دیگر نمی‌تواند به آن زندگی قبلی برگردد‌ و یا همان آدم قبلی باشد.

میخاییل آسارگین

بعد از خواندن کتاب، کلمه‌ی «دنج» برایم معنای خاصی پیدا کرد که در انتها به آن می‌پردازم.‌ داستان از خانه‌ی پیرمردی پرنده‌شناس آغاز می‌شود؛ خانه‌ای در خیابان وراژِک که او همراه همسر و نوه‌اش در آن زندگی می‌کند. اما این خانه خیلی زود از یک فضای خانوادگی فراتر می‌رود و تبدیل می‌شود به نقطه‌ای که زندگی آدم‌های مختلف به هم می‌رسد. بیرون از این خانه، جنگ و انقلاب و تغییرات بزرگ سیاسی در حال وقوع است و آرام‌آرام همان اتفاقات وارد زندگی ساکنانش می‌شوند. آسارگین به جای اینکه انقلاب را فقط از زاویه‌ی سیاستمداران و میدان‌های سیاسی روایت کند، آن را از سطح زندگی آدم‌های معمولی نشان می‌دهد؛ اینکه یک تغییر تاریخی چطور می‌تواند روی عشق، خانواده، کار، دوستی و حتی ابتدایی‌ترین شکل‌های زندگی اثر بگذارد. جالب‌تر اینکه روایت همیشه محدود به نگاه انسان‌ها نیست و گاهی از زاویه‌ی یک موش، یک پرستو یا حتی اشیای بی‌جان ادامه پیدا می‌کند. همین انتخاب باعث شده مرز میان تاریخ انسان و جهانی که انسان در آن زندگی می‌کند، برایم جالب‌تر شود. فضاسازی کتاب یکی از چیزهایی بود که بیشتر از انتظارم با آن ارتباط گرفتم. خانه و خیابان فقط محل وقوع اتفاقات نیستند؛ انگار خودشان شاهد تغییر دوره‌اند. یک فضای آشنا و آرام، کم‌کم در اثر اتفاقات بیرون تغییر معنا می‌دهد، بدون اینکه لزوما ظاهرش تغییر کرده باشد. همین تضاد باعث شد عنوان کتاب برایم از یک توصیف ساده به چیزی استعاری تبدیل شود. از قلم آسارگین هم همین نگاه را دوست داشتم؛ تاریخ را به جای اینکه به شکل خطابه و توضیح مستقیم وارد داستان کند، از لابه‌لای جزئیات زندگی بیرون می‌کشد. گاهی یک اتفاق کوچک در زندگی یک شخصیت، بیشتر از یک توضیح طولانی درباره‌ی انقلاب می‌تواند نشان دهد که یک دوره‌ی تاریخی چه بر سر آدم‌ها آورده است. بیشترین تأثیر را اما از این گرفتم که در این رمان، تاریخ فقط چیزی نیست که اتفاق می‌افتد؛ چیزی است که آدم‌ها مجبورند با آن زندگی کنند. آدم‌های این خانه همچنان عاشق می‌شوند، اختلاف پیدا می‌کنند، امیدوار می‌شوند و برای آینده تصمیم می‌گیرند، در حالی که جهانی که بیرون از خانه در حال تغییر است، مدام انتخاب‌هایشان را محدودتر می‌کند. و شاید به همین دلیل است که بعد از تمام شدن کتاب، «دنج» دیگر برایم فقط به معنای آرام و امن نیست؛ نامی است برای خانه‌ای که تلاش می‌کند زندگی عادی خودش را ادامه دهد، درست در زمانی که جهان بیرون دیگر عادی نیست.

جان ویلیامز

استونر از آن کتاب‌هایی است که عمدا به ما چیز بزرگی برای هیجان‌زده شدن نمی‌دهد؛ نه زندگی شخصیتش افسانه‌ای است، نه قرار است قهرمان شود و نه جهان برای او تغییر می‌کند. با این حال، هرچه بیشتر پیش می‌رویم، همین زندگی معمولی وزن پیدا می‌کند. انگار نویسنده می‌خواهد نشان دهد که یک عمر را نمی‌توان فقط با اتفاقات مهمش اندازه گرفت. برای من، جذاب‌ترین بخش کتاب رابطه‌ی استونر با گذر زمان بود. سال‌ها بی‌سروصدا از کنار آدم می‌گذرند و تازه وقتی به عقب نگاه می‌کنیم، می‌بینیم مجموعه‌ای از انتخاب‌های کوچک، روابط، علاقه‌ها و حتی شکست‌ها چیزی را ساخته‌اند که دیگر نمی‌توان از نو تجربه‌اش کرد. در این معنا، استونر، درباره‌ی خود زمان است؛ درباره‌ی اینکه زندگی معمولا وقتی در حال رخ دادن است، چندان مهم به نظر نمی‌رسد. شاید به همین دلیل است که کتاب با وجود سادگی‌اش برای من ماندگار شد. قرار نیست با یک زندگی خارق‌العاده مواجه شویم؛ قرار است برای مدتی کوتاه به زندگی یک انسان عادی آن‌قدر نزدیک شویم که معمولی بودن دیگر به معنای بی‌اهمیت بودن نباشد. و این به نظرم، یکی از دشوارترین کارهایی است که یک رمان می‌تواند انجام دهد.